Gandalf | Chúa tể những chiếc nhẫn

Với tên gọi ban đầu là Olórin, ông được xem là vị thần thông thái nhất trong các Maiar. Ông được Ilúvatar tạo ra trước Bản Nhạc Của Các Ainur, và ngay từ thuở sơ khai, ông đã thuộc nhóm Ainur bước vào thế giới Eä.

Trong thời kỳ “trẻ tuổi”, ông là một trong các Maiar phục vụ Manwë, Varda, Irmo và Nienna. Ông gắn liền với ánh sáng và lửa, tương tự như Varda, nhưng ông thường tìm đến Nienna để học hỏi lòng trắc ẩn và sự kiên nhẫn.

Ông yêu mến loài Tiên, nhưng thường ẩn mình hoặc hóa thân dưới hình dạng một người Tiên để chung sống với họ, ban tặng những viễn cảnh tốt đẹp giúp họ trở nên minh triết hơn.

Suốt cuộc đời, ông noi gương Nienna, luôn thấu cảm với nỗi đau của Những Đứa Con Của Ilúvatar và giúp những ai lắng nghe ông vượt qua tuyệt vọng.

Khi các Valar quyết định cử các Istari (còn gọi là Pháp sư) đến Trung Địa để cố vấn và hỗ trợ tất cả những ai chống lại Chúa tể Bóng tối Sauron, Manwë và Varda đã đưa Olórin vào danh sách năm người được cử đi.

Ban đầu, Olórin cảm thấy lo lắng và tự nhận bản thân quá yếu đuối cũng như sợ hãi . Manwë thấu hiểu điều đó và nói với Olórin rằng đó chính là lý do ông nên đi, để vượt qua nỗi sợ hãi ấy.

Hơn nữa, Nhẫn Chủ, thứ chứa đựng phần lớn quyền năng của Sauron, được cho là vẫn còn tồn tại đâu đó.

Do đó, Manwë nhấn mạnh rằng Olórin nên đi với tư cách là người thứ ba, nhưng Varda đã thuyết phục ông cử Olórin đi với tư cách là người thứ hai.

Ông đồng ý và chuẩn bị cho sự khởi hành của Olórin từ Vùng đất Bất tử cùng bốn người còn lại, họ đến nơi vào khoảng thời gian Kẻ chiêu hồn xuất hiện ở Rừng U Ám.

Olórin, giống như các Pháp sư khác, mang hình dáng của một ông lão. Ông mặc áo choàng xám và du hành khắp nơi với tư cách là một người cố vấn.

Tại Mithlond, ông được chào đón bởi Glorfindel, người bạn từ Valinor (người đã được cử đi trước đó trong một nhiệm vụ tương tự), và Círdan người đóng tàu, người sở hữu Narya, một trong Ba Chiếc Nhẫn Quyền Năng của tộc Tiên.

Círdan nhận thấy ở Olórin một nguồn sức mạnh và quyền năng ẩn giấu bất chấp vẻ ngoài là một cụ già lưng khom.

Círdan đã trao Narya cho Olórin cùng với lời tiên đoán về những cuộc đấu tranh trong tương lai của ông với cái ác, và lời hứa rằng chiếc nhẫn sẽ hỗ trợ và giúp đỡ ông trong những nỗ lực của mình.

Sau đó, ông bắt đầu cuộc hành trình tại Trung Địa và trong nhiều thế kỷ, ông đi lại giữa loài Tiên như một người lạ, vừa học hỏi vừa giảng dạy cho họ.

Không giống như Saruman, Olórin không bao giờ định cư cố định và không bao giờ đi về phía đông, ông dường như chỉ giới hạn hoạt động của mình ở các vùng đất phía Tây của Trung Địa, nơi tàn tích của người Dúnedain và tộc Eldar còn ở lại để chống lại Sauron.

Ông được biết đến với nhiều cái tên trong suốt những năm dài phiêu bạt: loài Tiên gọi ông là Mithrandir, “Gã Hành Khất Xám”, trong khi loài người ở Arnor đặt tên là Gandalf, cái tên trở nên phổ biến nhất của ông.

Ông cũng được gọi là Incánus ở phương Nam và Tharkûn đối với tộc Người Lùn. Sau đó, ông tiết lộ mình là một trong các Istari, và cuối cùng không chỉ được biết đến là người thông thái nhất mà còn là người quyền năng nhất trong số họ.

Một truyền thuyết kể rằng Gandalf đã được Yavanna trao cho Elfstone (Bạch Ngọc) của Eärendil, để mang đến cho các dân tộc ở Trung Địa như một minh chứng rằng các Valar đã không bỏ rơi họ.

Ông đã trao vật này cho Galadriel, người nắm giữ một trong ba Nhẫn Tiên và là người hùng mạnh trong tộc Eldar, người đã tiên tri rằng đến lượt mình, bà sẽ trao nó cho một người cũng sẽ được gọi là Elessar.

Khoảng năm TA 1100, các Istari và tộc Eldar phát hiện ra một thực thể tà ác đang trú ngụ tại Dol Guldur trong Rừng U Ám; trong khi một số người nghĩ rằng một Nazgûl đã quay lại để hành hạ thế giới, hoặc một thế lực ác ôn mới đang trỗi dậy, Gandalf bắt đầu nghi ngờ rằng có lẽ chính Sauron đã trở lại.

Trong hai trăm năm tiếp theo, cái ác tiếp tục lớn mạnh và lan rộng, cùng với nguồn năng lượng đang điều khiển nó.

Gandalf đã đến Dol Guldur vào năm TA 2063 để khám phá bí mật này. Tuy nhiên, Kẻ chiêu hồn đã tháo chạy ngay khi Gandalf đến, khiến ông không thể xác định được danh tính của hắn.

Sau cuộc xâm nhập của Gandalf, thế lực tà ác tại đó dường như đã chấm dứt, và sự vắng bóng của nó đã mang lại vài thế kỷ yên bình.

Giai đoạn hòa bình đó được gọi là Sự Cảnh Giác Hòa Bình và kéo dài gần bốn trăm năm, nhưng các Nazgûl đã lợi dụng khoảng thời gian này để chuẩn bị cho sự trở lại của Sauron vào năm TA 2460.

Nhận thấy cái ác đang quay lại, Galadriel đã thành lập và tái hợp Hội Đồng Trắng ba năm sau đó, bao gồm bốn thành viên: chính bà, Gandalf, Saruman, và Elrond người Bán Tiên (người nắm giữ một chiếc khác trong Ba Chiếc Nhẫn).

Galadriel mong muốn Gandalf làm người đứng đầu Hội đồng, nhưng ông đã từ chối vị trí này vì không muốn bám rễ ở một nơi và muốn duy trì sự độc lập của mình; Saruman đã thay thế vị trí đó nhờ kiến thức sâu rộng và kỹ năng của hắn.

Tuy nhiên, sau này hắn dần trở nên đố kỵ và sợ hãi Gandalf, đó cũng là một trong những lý do dẫn đến sự phản bội của hắn trong tương lai.

Trong những chuyến phiêu bạt tại Eriador, Gandalf đã gặp gỡ và kết bạn với tộc người sống biệt lập và kín tiếng là các Hobbit tại vùng đất của họ, Shire. Trong suốt Mùa Đông Kéo Dài năm TA 2758, Gandalf đã đến để hỗ trợ họ.

Đó là lúc ông chứng kiến và ngưỡng mộ lòng trắc ẩn cũng như sự dũng cảm mà những người Hobbit khiêm nhường lưu giữ trong tim.

Sau đó ông rời đi nhưng thỉnh thoảng vẫn quay lại thăm Shire và tham gia vào các bữa tiệc đêm giữa hè của Old Took, nơi ông gây ấn tượng với những người Hobbit trẻ tuổi bằng pháo hoa, và những câu chuyện về Rồng, Yêu tinh cùng các nàng công chúa.

Do đó, ông được biết đến là người “chịu trách nhiệm cho việc rất nhiều chàng trai và cô gái trầm tính đã rời bỏ vùng quê yên bình để dấn thân vào những cuộc phiêu lưu điên rồ”.

Ông cũng đã gặp một người Hobbit có máu phiêu lưu tương đối tên là Bilbo Baggins, mặc dù thực tế lúc đó anh ta còn lâu mới là một người “thích phiêu lưu”.

Khi Vua Thráin II, một người Lùn thuộc dòng dõi hoàng gia Durin, mất tích trên hành trình đến Erebor, Gandalf đã lên đường tìm kiếm ông.

Vào một thời điểm nào đó sau năm TA 2845, ông đã tiến vào thành phố bị bỏ hoang Khazad-dûm trong cuộc tìm kiếm này.

Sau khi nỗ lực này chứng minh là vô ích, vị Pháp sư đã thoát ra ngoài qua Cánh cửa của Durin; tuy nhiên trải nghiệm này đã không giúp ông biết cách mở cửa từ phía bên ngoài.

Vào năm TA 2850, cuộc truy tìm đã dẫn ông đến Dol Guldur một lần nữa, lần này là trong bí mật.

Ông tìm thấy Thráin trong hầm ngục, người đã trao cho vị Pháp sư những vật sở hữu cuối cùng của mình: tấm bản đồ và chiếc chìa khóa dẫn vào Erebor.

Quan trọng nhất, ông phát hiện ra rằng Kẻ chiêu hồn không phải là một Nazgûl – mà chính là Sauron, và hắn đã đoạt lấy chiếc cuối cùng trong Bảy Chiếc Nhẫn từ vị Vua người Lùn; Sauron đang thu thập những Nhẫn Quyền Năng còn lại và có khả năng đang tìm kiếm Nhẫn Chủ đã mất của hắn.

Gandalf thoát khỏi Dol Guldur và quay trở lại Hội đồng Trắng. Sau khi thuật lại những phát hiện của mình, ông thúc giục hội đồng tấn công Sauron trong khi Nhẫn Chủ vẫn còn thất lạc và khi sức mạnh của Sauron chưa bắt đầu được khôi phục.

Nhưng Saruman nói rằng tốt hơn là nên quan sát và chờ đợi; rằng Nhẫn Chủ từ lâu đã lăn từ sông Anduin ra đến Biển. Đa số thành viên hội đồng đã đồng ý với Saruman. Elrond sau đó đã nói riêng với Gandalf rằng ông có linh cảm rằng chiếc Nhẫn sẽ được tìm thấy, và cuộc chiến kết thúc Kỷ nguyên đang đến gần.

Thật vậy, Elrond nói thêm, ông lo sợ rằng nó sẽ kết thúc trong bóng tối và tuyệt vọng. Gandalf đã khích lệ ông, nói rằng có nhiều “cơ duyên kỳ lạ,” và rằng, “sự giúp đỡ thường sẽ đến từ bàn tay của những kẻ yếu thế”.

Gandalf lúc đó vẫn chưa nhận ra rằng Saruman hiện đang muốn chiếm chiếc Nhẫn cho riêng mình và đang bí mật tìm kiếm nó dọc theo bờ sông Anduin.

Thời gian trôi qua, vị pháp sư ngày càng trở nên lo âu bởi hiểu biết của ông về sức mạnh đang trỗi dậy của Sauron.

Ông biết rằng Sauron đã đang âm mưu chiến tranh từ Dol Guldur, và ngay khi cảm thấy đủ mạnh, hắn sẽ tấn công Rivendell.

Thật không may, thế lực duy nhất còn lại bên cạnh Rivendell có thể chống lại nỗ lực từ Rừng U Ám nhằm chiếm lại các vùng đất của Angmar là những người Lùn sống biệt lập ở Dãy Núi Sắt.

• Hình thành kế hoạch

Qua nhiều năm, Gandalf trở nên lo ngại về tình trạng suy yếu của phương Bắc. Con rồng Smaug đã tiêu diệt cả Vương quốc dưới chân Núi lẫn thị trấn Dale, và vị pháp sư sợ rằng Sauron có thể lợi dụng sự hoang tàn quanh Erebor để chiếm lại các con đèo phía bắc trong dãy núi và giành lại những vùng đất cũ của Angmar.

Tệ hơn nữa, Gandalf biết rằng việc Chúa tể Bóng tối khôi phục đủ sức mạnh để gây ảnh hưởng lên Smaug chỉ còn là vấn đề thời gian. Với con rồng dưới quyền điều khiển, chiến thắng của Sauron gần như là điều chắc chắn.

Gandalf biết rằng vị Vua người Lùn đang bị lưu đày của Dòng dõi Durin, Thorin II, đã lên kế hoạch chiến đấu chống lại Smaug, nhưng ông biết bấy nhiêu là chưa đủ.

Vào năm TA 2941, khi đang nghỉ đêm tại Bree, Gandalf tình cờ gặp vị Vua người Lùn. Thorin là người bắt chuyện trước; ông đã có một cảm giác kỳ lạ thôi thúc mình phải tìm gặp Gandalf. Vị pháp sư cũng thấy thú vị vì bản thân ông cũng đang có ý định tìm Thorin.

Họ nhận ra mình sẽ đi chung một đoạn đường (khi Thorin đi ngang qua Shire trên đường tới Ered Luin), và họ đồng ý cùng hành trình. Thorin muốn nhận lời khuyên, còn Gandalf bù lại muốn thảo luận với Thorin về con rồng Smaug.

Cuối cùng, Gandalf đã vạch ra một kế hoạch mà theo đó Thorin có thể tiêu diệt Smaug và thu hồi tài sản của gia tộc, mặc dù phải đi kèm với một “kẻ trộm” do chính Gandalf lựa chọn.

• Dẫn dắt đoàn hộ tống

Cảm thấy rằng cần có một người Hobbit tham gia, Gandalf nhớ đến Bilbo Baggins. Ban đầu ông chỉ gặp được Holman Cotton vì Bilbo đã rời đi vào dịp năm mới của tộc Tiên, điều này càng thuyết phục Gandalf rằng Bilbo là người phù hợp cho công việc.

Sau đó ông đã đến thăm Bilbo, mang theo những người thân tộc của Thorin. Cuối cùng, Gandalf đã thuyết phục được Baggins đang lưỡng lự trở thành kẻ trộm cho Thorin. Sau đó, Gandalf cùng Đoàn hộ tống của Thorin lên đường tới Rivendell.

Trong suốt hành trình, Gandalf đóng vai trò quan trọng trong việc cứu mạng những người lữ hành khỏi nhiều thảm họa.

Ông đã cứu họ khỏi bộ ba Quỷ khổng lồ đá, và sau đó thu thập được thanh kiếm huyền thoại Glamdring từ kho báu của Quỷ khổng lồ; Gandalf mang theo nó kể từ đó.

Ông cũng đã hỗ trợ Thorin và Đoàn hộ tống vượt qua Dãy Núi Mù Sương; khi họ vô tình cắm trại tại Hiên Trước của Thị trấn Yêu tinh, những con Orc phương Bắc đã bắt giữ toàn bộ đoàn ngoại trừ Gandalf, người đã gây bất ngờ cho chúng sau đó, tiêu diệt Yêu tinh Tối cao và dẫn dắt những người Lùn đến Cổng Yêu tinh.

Chính trong thời gian này, Bilbo đã có được một “chiếc nhẫn ma thuật”. Ban đầu Bilbo khẳng định rằng anh đã “thắng” được nó từ sinh vật tên là Gollum khi đoàn đang ở dưới Dãy Núi Mù Sương.

Chiếc Nhẫn mang lại khả năng tàng hình cho Bilbo khi anh đeo nó, và anh đã giữ bí mật về nó với Gandalf trong một thời gian.

Trên đường trốn thoát, Đoàn hộ tống đã được cứu bởi loài Đại bàng của Dãy Núi Mù Sương; Gandalf đã từng chữa trị cho Chúa tể loài Đại bàng khỏi một vết thương do tên bắn, và từ đó họ trở thành bạn bè.

Những con Đại bàng đã đón họ từ Thềm Đá Lớn, và ngày hôm sau chúng thả họ xuống tại Carrock.

• Công việc cấp bách

Gandalf sau đó đã tìm đến sự hiếu khách của Beorn, thuyết phục ông chào đón và tiếp đãi toàn bộ Đoàn hộ tống trong đại sảnh của mình.

Nhưng sau đó ông đã rời khỏi cuộc tìm kiếm trước khi nó hoàn tất; sau khi dẫn đoàn đến vùng ngoại vi của Cổng Rừng, ông đã cho họ vài lời khuyên cuối cùng trước khi họ tiến vào Rừng U Ám, rồi đi giải quyết các nghĩa vụ khác.

Hội đồng Trắng đã họp lại trong những hoàn cảnh nghiêm trọng nhất: quyền lực của Sauron đang quay trở lại, ngay cả khi không có chiếc Nhẫn của hắn.

Gandalf cuối cùng đã thuyết phục được Hội đồng tấn công Dol Guldur, điều mà ngay cả Saruman cũng đồng ý (vì lúc này hắn lo sợ Sauron là một đối thủ cạnh tranh, và muốn trì hoãn việc tìm kiếm Nhẫn của hắn).

Gandalf đã cùng các đồng nghiệp tấn công Dol Guldur, loại bỏ sự hiện diện của Kẻ chiêu hồn khỏi Rừng U Ám, kẻ đã trốn thoát đến Mordor để tới pháo đài Barad-dûr đã được chuẩn bị từ lâu của hắn.

Khi ông chuẩn bị hoàn thành nhiệm vụ của mình, tin tức về những gì xảy ra với Đoàn hộ tống của Thorin ở Rừng U Ám đã truyền đến ông, và ông nhận ra rằng những chỉ dẫn mà mình đưa ra đã không giúp ích được gì cho họ; họ đã bị lạc đường, sau đó biến mất do cuộc chạm trán với các Tiên Rừng, những người đã bắt giữ họ. Ông đã rất lo lắng để quay trở lại với họ càng sớm càng tốt.

• Đại chiến Năm cánh quân

Trong khi đó, cuộc truy tìm của Thorin đã thành công: Erebor được thu hồi và Smaug bị tiêu diệt, nhưng khi Gandalf cuối cùng cũng đến được khu vực này, ông thấy những người Lùn của Erebor và Dãy Núi Sắt đang chuẩn bị cho một cuộc tấn công từ Người Hồ và các Tiên của Rừng U Ám.

Ông đi cùng với Bard và Thranduil, từ đó lộ diện và cố gắng thuyết phục Thorin. Khi cuộc tấn công bắt đầu, Gandalf đã ngăn họ lại để cảnh báo rằng lũ Orc và Sói Warg đang đến để chiếm đoạt kho báu.

Ông mời Dáin Ironfoot cùng thảo luận, và ngay sau đó, người Lùn, Tiên và Người đã thành lập một liên minh, đánh bại lũ Orc của Dãy Núi Mù Sương trong Đại chiến Năm cánh quân.

Vua Thorin bị trọng thương và sau đám tang của ông cùng việc tái lập Erebor dưới quyền của Dáin, Bilbo và Gandalf lên đường trở về; họ ăn mừng lễ Yule tại nhà của Beorn, sau đó quay lại Rivendell, nơi ông thảo luận với Elrond về các sự kiện ở Dol Guldur và Núi Cô Độc.

Gandalf đã hoàn thành mục tiêu tức thời của mình là tiêu diệt Smaug, vì nó có thể bị Sauron lợi dụng để gây ra những hậu quả thảm khốc.

Một lượng lớn Orc và Sói Warg cũng bị tiêu diệt ở phương Bắc, loại bỏ các mối đe dọa đối với Rivendell và Lothlórien. Cả hai thống nhất rằng sẽ tốt hơn nếu Kẻ chiêu hồn bị trục xuất hoàn toàn khỏi thế giới.

Khi Gandalf và Bilbo đi ngang qua địa điểm mà họ từng chạm trán với các Quỷ khổng lồ đá, họ đã thu hồi số vàng từ kho báu của quỷ mà họ đã chôn trước đó, rồi vị Pháp sư rời đi để thực hiện các nhiệm vụ khác còn Bilbo trở về Shire.

Về phần mình, Gandalf thấy bản thân vô cùng kinh ngạc trước người Hobbit; cho đến lúc đó, những bậc Hiền nhân chưa bao giờ chú ý đến người Hobbit và biết rất ít về họ.

Trong suốt quãng thời gian còn lại ở Trung Địa, Gandalf đã dành một sự quan tâm đặc biệt đến người Hobbit, và cụ thể là gia đình Baggins.

Bất chấp những kỳ vọng của Hội đồng, Sauron không hề bị suy yếu bởi cuộc tấn công này. Hắn đã tiên liệu trước động thái đánh đuổi hắn khỏi Rừng U Ám, và việc rút lui đó chỉ là một kế hoạch nghi binh.

Mười năm sau cuộc tấn công, Sauron công khai lộ diện tại Mordor vào năm 2951 và xây dựng lại pháo đài Barad-dûr của mình. Hội đồng Trắng họp lại lần cuối cùng vào năm 2953 để tranh luận về số phận của những Nhẫn Quyền Năng.

Saruman đã trấn an các đồng nghiệp bằng tuyên bố rằng mình có thông tin cho thấy Nhẫn Chủ đã thất lạc trong vùng biển Belegaer.

Sau cuộc họp, Saruman, do đố kỵ và sợ hãi Gandalf, đã cử gián điệp theo dõi mọi cử động của ông; điều này đã ảnh hưởng đến những người Hobbit yêu chuộng hòa bình, vì từ đó Saruman khám phá ra sự tồn tại cũng như nhận thấy sự quan tâm của Gandalf đối với vùng Shire, và bắt đầu cử tay chân đến Bree cùng vùng Southfarthing.

Vào năm 2956, Gandalf đã gặp Aragorn, Người thừa kế của Isildur đang ẩn danh, và sớm trở thành bạn thân của anh.

Từ thời điểm đó trở đi, Aragorn và Gandalf thường xuyên làm việc cùng nhau hướng tới một mục tiêu chung – đánh bại Sauron.

• Quay lại vùng Shire

Trong thời kỳ này, Gandalf thường xuyên ghé thăm Shire, đặc biệt là người bạn Bilbo Baggins và người cháu trẻ tuổi của ông, Frodo.

Ông nhận thấy vẻ trẻ trung bất thường của Bilbo dù tuổi tác ngày càng cao; “chiếc nhẫn ma thuật” khả nghi mà Bilbo có được trong chuyến phiêu lưu bắt đầu đè nặng lên tâm trí ông. Gandalf nhớ lại sự dối trá mà Bilbo đã sử dụng khi ban đầu tuyên bố quyền sở hữu nó — sau đó Bilbo đã thú nhận là lấy trộm từ .

Gandalf có thể thấy rằng Bilbo hiện đang rất ám ảnh với chiếc Nhẫn và bắt đầu nghi ngờ rằng nó thực sự là một chiếc nhẫn quyền năng. Những hành vi không giống phong cách của một người Hobbit như vậy đã khơi dậy sự nghi ngờ trong ông.

Vào năm 3001, Bilbo lên kế hoạch cho sự kiện sau này được biết đến là Bữa tiệc sinh nhật chia tay, và ở cao trào của bài phát biểu, Bilbo đã đeo chiếc Nhẫn bí ẩn vào và biến mất, như một trò đùa với hàng xóm.

Sau đó, khi đang từ biệt Gandalf, người đã biết về kế hoạch rời đi của ông, Bilbo bắt đầu thay đổi ý định về việc để lại chiếc Nhẫn cho Frodo như đã đồng ý trước đó.

Khi Gandalf cố gắng thuyết phục ông để lại nó, Bilbo trở nên thù địch và cáo buộc Gandalf cố gắng ăn trộm chiếc Nhẫn vì lợi ích riêng, thứ mà ông gọi là “vật báu” (precious) của mình.

Kinh hãi trước sự bộc phát của Bilbo, Gandalf đứng thẳng người với toàn bộ chiều cao và phô diễn quyền năng của mình, làm người Hobbit hoảng sợ. Điều này đã giúp Bilbo tỉnh táo lại; ông xin lỗi, thừa nhận rằng chiếc Nhẫn đã làm phiền mình dạo gần đây, và miễn cưỡng để nó lại.

Bilbo và Gandalf chào tạm biệt nhau trước khi Bilbo rời Shire để bắt đầu hành trình của mình. Trước khi rời khỏi Shire, ông đã nói chuyện với Frodo, nhấn mạnh cảnh báo anh không được sử dụng chiếc Nhẫn.

• Truy tìm Nhẫn Chủ

Vì nôn nóng muốn biết thêm về Gollum, ông đã tìm kiếm sự giúp đỡ của Aragorn để bắt hắn. Qua việc nghiên cứu các ghi chép tại Minas Tirith, ông tìm thấy Cuộn giấy của Isildur và chắp vá lại những phần lịch sử còn thiếu của Nhẫn Chủ.

Vào năm TA 3017, trên đường quay trở lại Shire, ông nhận được tin từ tộc Galadhrim rằng Aragorn cuối cùng đã bắt được Gollum, và ông đã đến Rừng U Ám để gặp hắn. Trong nhiều ngày, ông đã thẩm vấn hắn để xác minh những gì mình đã nghi ngờ.

Một nỗi sợ hãi lớn bao trùm lấy ông khi biết được rằng Gollum đã từng đến Tháp Barad-dûr. Sauron đã tra tấn Gollum và không chỉ biết về “chiếc nhẫn ma thuật”, mà còn biết cả cái tên “Shire” và “Baggins“.

Gandalf rời Rừng U Ám ngay sau đó, để Gollum lại cho các Tiên Rừng ở phía Bắc Rừng U Ám trông giữ.

Ông vội vã quay trở lại Shire, tin chắc rằng chiếc nhẫn của Frodo không đơn thuần là một chiếc nhẫn quyền năng: đó chính là Nhẫn Chủ Duy Nhất của Sauron.

Khi trở lại Shire, Gandalf ngay lập tức đến gặp Frodo và xác nhận sự nghi ngờ của mình bằng cách ném chiếc Nhẫn vào lửa trong lò sưởi của Frodo, điều này đã làm lộ ra những dòng chữ khắc trên chiếc Nhẫn bằng Ngôn ngữ Đen.

Gandalf sau đó kể cho một Frodo đang chết lặng nghe về Nhẫn Chủ cùng lịch sử của nó, và cách Sauron sẽ tìm cách chiếm lại nó. Ông hướng dẫn Frodo mang chiếc Nhẫn đến Rivendell và bảo anh hãy thu xếp để rời khỏi Shire một cách kín đáo.

Trong khi ở Shire, ông có một linh cảm xấu; sau cuộc tấn công của Sauron vào Osgiliath, Gandalf nghe được những tin tức đáng lo ngại về chiến tranh ở Gondor và một Bóng đen.

Ông bắt đầu phiêu bạt khắp Eriador, nghe ngóng tin tức từ những người tị nạn đang mang một nỗi sợ hãi không thể nói thành lời, cho đến khi ông gặp Radagast Nâu, người mang đến thông điệp từ Saruman rằng ông phải đến gặp hắn ngay lập tức; kèm theo lời cảnh báo rằng các Ma Nhẫn đang tìm kiếm vùng Shire.

Ông đi đến quán trọ Con Ngựa Chồm tại Bree. Tin rằng mình sẽ không thể quay lại gặp Frodo kịp lúc, ông đã viết một bức thư, thúc giục anh lên đường đến Rivendell càng sớm càng tốt, và hãy tìm một người tên là Strider (Sải Bước) có tên thật là Aragorn, kèm theo một câu đố để nhận diện anh ta; Gandalf sau đó sẽ cố gắng bắt kịp họ khi có thể.

Ông cũng dặn dò Barliman Butterbur gửi bức thư đến Hobbiton và chờ đợi một quý ngài Baggins sẽ đến dưới cái tên “Quý ngài Underhill“. Ông rời quán trọ, nhưng Barliman đã quên gửi bức thư đó.

• Sự phản bội của Saruman

Ngay sau đó, Gandalf đến Isengard để tham vấn với Saruman. Tại cuộc gặp gỡ, Saruman cuối cùng đã lộ diện là “một đồng minh, hoặc đầy tớ của Sauron” và đưa ra cho “người bạn và người trợ giúp cũ” hai lựa chọn: cùng Chúa tể Bóng tối cai trị Trung Địa hoặc tự mình nắm giữ quyền năng của chiếc Nhẫn.

Gandalf đã từ chối “với phục Sauron, hay [với Saruman]”, và bị giam cầm trên đỉnh tháp Orthanc. Gandalf nhận thức được rằng Saruman sẽ cố gắng ép buộc ông khai ra nơi ẩn giấu chiếc Nhẫn và sau đó giao ông cho Sauron ở Mordor.

Nhưng Gã Hành Khất Xám đã được cứu thoát khỏi số phận đó: Gwaihir Chúa tể Gió, đã sớm đến và giúp Gandalf trốn thoát.

Mục đích thực sự của Gwaihir khi đến thăm Orthanc là để báo cáo về việc nhìn thấy các Nazgûl, theo lời khẩn cầu của Radagast trước đó.

Gandalf biết mình phải nhanh chóng quay lại Shire, vì Frodo (và chiếc Nhẫn) đang gặp nguy hiểm nghiêm trọng từ cả hai tay sai chính của Sauron: các Nazgûl và giờ đây là cả Saruman, kẻ thực chất đang muốn chiếm chiếc Nhẫn cho riêng mình.

• Hành trình đến Rivendell

Gandalf vội vã đến Rohan, với mong muốn tìm một chiến mã dũng mãnh; tại đó ông đã nhận được Shadowfax từ Vua Théoden, người sau này đã hối tiếc về món quà này.

Con ngựa hùng mạnh này và Gandalf đã tạo nên một mối liên kết đặc biệt, và Gandalf đã nhanh chóng tận dụng sức mạnh cùng sự bền bỉ đáng kinh ngạc của Shadowfax.

Gandalf phi tốc đến Shire. May mắn thay, Frodo đã rời khỏi Shire mà không đợi Gandalf, và đang tìm nơi trú ẩn tại Rivendell.

Khi đến nơi, Gandalf biết được rằng các Nazgûl, trong hình hài các Kỵ sĩ Đen, đã đang lùng sục khắp khu vực.

Lo lắng, ông lên đường đến Bree; Barliman đã xin lỗi Gandalf vì quên gửi bức thư, và lo ngại rằng những người Hobbit đã rời đi cùng với Strider, gã Kiểm lâm đáng nghi. Nhưng đối với Gandalf, đây là một niềm hy vọng vượt xa mong đợi của ông.

Sau khi chúc mừng một Barliman đang ngơ ngác và chúc phúc cho hầm bia của ông ta, Gandalf tiến về Đỉnh Gió (Weathertop), một điểm cao trong vùng, để quan sát khu vực xung quanh.

Tại đó, ông đã bị các Nazgûl tấn công trong đêm, nhưng đã đánh đuổi được chúng sau một trận chiến lớn của ánh sáng và lửa. Những hiện tượng này đã được Aragorn cùng các người Hobbit nhìn thấy từ xa mà không biết đó là Gandalf.

Trước khi rời đi, ông đã đánh dấu một vài tảng đá bằng ký tự cirth “G” để họ tìm thấy, sau đó tháo chạy về phía đông, dụ theo bốn Ma Nhẫn đuổi theo mình.

Vài ngày sau, Frodo, Aragorn và đoàn lữ hành đã dừng chân tại Đỉnh Gió và đối mặt với năm Nazgûl còn lại. Mặc dù họ đã thoát được, nhưng Frodo đã bị Chúa tể các Nazgûl đâm trúng bằng một con dao Morgul.

Gandalf đã có thể lẩn tránh được bốn Nazgûl và tiến tới Rivendell thành công, nơi ông được Glorfindel chào đón.

Tuy nhiên, vài ngày sau đó, một Frodo đang bị thương đã đến được Bến Bruinen, dù các Nazgûl đã truy đuổi anh suốt dọc đường đến đó.

Gandalf, cùng với Elrond, đã cứu Frodo khỏi các Nazgûl bằng cách yểm phép vào dòng nước và quét sạch chúng đi.

• Thành lập Đoàn Hộ Nhẫn

Elrond đã triệu tập một hội đồng sau khi Frodo được chữa lành để xem xét quyết định quan trọng liên quan đến chiếc Nhẫn.

Tại đó, Gandalf đã giải thích cho những người khác việc ông bị giam cầm ở Isengard như thế nào và cách Saruman đang xây dựng đội quân Orc riêng để cuối cùng sẽ phản bội Sauron, chủ nhân mới của hắn.

Một cách tình cờ, đại diện của hầu hết các dân tộc tự do đã có mặt tại Rivendell vì nhiều lý do khác nhau. Elrond và Gandalf khuyên rằng chiếc Nhẫn nên bị tiêu hủy trong ngọn lửa của Núi Diệt Vong, nơi nó được tạo ra.

Những người khác đã bất đồng hoặc phản đối, nhưng cuối cùng đều tuân theo kế hoạch của Gandalf. Cuối cùng, Elrond đã chỉ định Đoàn Hộ Nhẫn gồm chín người bộ hành, con số đối trọng với chín Nazgûl của Sauron.

Số lượng tương đối nhỏ này phản ánh nhận thức của Elrond và các thành viên hội đồng khác rằng Cuộc truy tìm tại Núi Diệt Vong sẽ không dựa vào sức mạnh vũ trang, mà dựa vào sự lén lút và vận may.

Gandalf được chọn để dẫn dắt đoàn, bao gồm Aragorn, Boromir của Gondor, Legolas tộc Tiên, Gimli tộc Người Lùn, và các hobbit Frodo, Samwise Gamgee, Peregrin Took, cùng Meriadoc Brandybuck.

Nhiều trở ngại đã ngáng đường đoàn hộ tống. Gandalf quyết tâm không dẫn đoàn đi gần Isengard, vì vậy họ phải vượt qua Dãy Núi Mù Sương bao la.

Gandalf quyết định đi theo con đường phía nam đến Đèo Sừng Đỏ và băng qua núi theo cách đó, xuyên qua dãy núi và tránh xa Isengard.

Khi nỗ lực này thất bại do một trận bão khủng khiếp, ông quyết định dẫn Đoàn Hộ Nhẫn đi xuyên qua tàn tích Moria, nơi phế tích của thành phố người Lùn vĩ đại Khazad-dûm giờ đây là một mê cung của những đường hầm bỏ hoang dưới lòng núi.

Những người khác trong đoàn rất miễn cưỡng tiến vào mê cung này, vì hiện tại nó là hang ổ của lũ Orc và một thứ gì đó chỉ được biết đến với cái tên “Tai ương của Durin“.

• Ngã xuống tại Moria

Tại Cánh cửa của Durin ở phía tây dãy núi, Gandalf, sau một hồi trì hoãn, đã đọc mật mã và dẫn dắt đoàn tiến vào bóng tối. Từng có mặt tại Moria trong một nhiệm vụ nguy hiểm trước đó, ông phần nào quen thuộc với các lối đi dưới lòng đất.

Cuối cùng, cả đoàn tiến đến Căn phòng Mazarbul, nơi Gandalf đọc Cuốn sách Ghi chép, thứ đã hé lộ số phận của Balin, thủ lĩnh của một nỗ lực tái chiếm Moria đầy định mệnh.

Ngay sau đó, cả đoàn bị tấn công bởi lũ Orc và buộc phải tháo chạy khỏi căn phòng. Lúc này Gandalf đã nắm rõ vị trí của họ, và ông nhanh chóng dẫn đoàn hướng về phía cửa ra ở phía đông.

Thật không may, Tai ương của Durin đã đuổi kịp nhóm tại Cầu Khazad-dûm. Gandalf và Legolas ngay lập tức nhận ra nó là gì: một con Balrog của Morgoth, kẻ tôi tớ của Chúa tể Bóng tối đầu tiên.

Trong một màn phô diễn lòng dũng cảm ngoạn mục, Gandalf đối mặt với con quỷ và phá hủy cây cầu mà cả hai đang đứng, khiến con quái vật rơi xuống vực thẳm dường như không đáy.

Nhưng chiếc roi của con Balrog đã quất ra, quấn lấy đầu gối của Gandalf, khiến ông rơi xuống hố sâu. Khi đang rơi, Gandalf hét lớn: “Chạy đi, những kẻ ngốc!” rồi tan biến vào vực thẳm.

Tuy nhiên, Gandalf không chết; ông và con Balrog đã rơi trong một thời gian dài, và vị pháp sư đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa của nó.

Sau đó, họ lao xuống một hồ nước sâu trong lòng núi, nơi mà Gandalf sau này nói rằng nó lạnh như hơi thở của cái chết và suýt chút nữa đã làm đóng băng trái tim ông.

Họ chiến đấu dưới nước cho đến khi con Balrog cuối cùng tháo chạy vào những đường hầm tối tăm, nơi thế giới bị gặm nhấm bởi những thứ không tên, thậm chí còn già cỗi hơn cả Sauron.

Gandalf truy đuổi sinh vật này cho đến khi nó dẫn ông tới Cầu thang Vô tận xoắn ốc, và họ leo lên đó cho đến khi tới Tháp của Durin nằm trong khối đá sống của đỉnh Zirakzigil, đỉnh cao của Silvertine phía trên những đám mây.

Tại đó họ đã chiến đấu, cho đến cuối cùng Gandalf hạ gục kẻ thù của mình, và con Balrog đã làm vỡ tan sườn núi khi nó ngã xuống.

Sau đó bóng tối bao trùm lấy Gandalf, và ông đã qua đời. Thân xác ông nằm lại trên đỉnh núi. Toàn bộ trận chiến, từ cuộc đối đầu trên Cầu Khazad-dûm đến cái chết của cả Balrog và Gandalf, đã kéo dài mười ngày.

• Hồi sinh

Nhưng linh hồn của Gandalf không rời bỏ Trung Địa mãi mãi vào thời điểm này. Là người duy nhất trong số năm Istari giữ lòng trung thành với sứ mệnh, Olórin/Gandalf đã được Eru gửi trở lại vùng đất của người phàm và trở thành Gandalf một lần nữa.

Tuy nhiên, vì giờ đây ông là sứ giả duy nhất của các Valar tại Trung Địa, ông được ban cho quyền năng để “bộc lộ” nhiều hơn sức mạnh nội tại của một Maia.

Luồng sức mạnh thuần khiết nằm trong ông này hiếm khi được sử dụng trong quãng thời gian còn lại ở Trung Địa, vì nhiệm vụ của ông về cơ bản vẫn như cũ: hỗ trợ và giúp đỡ những ai chống lại Sauron.

Tuy nhiên, khi cơn thịnh nộ của Gandalf bùng lên, sức mạnh “không che đậy” của ông lớn đến mức ít kẻ tôi tớ nào của Sauron có thể chống lại được.

Ba ngày sau, ông được tìm thấy bởi chúa tể gió Gwaihir, Vua của loài Đại bàng, người đã được Galadriel phái đi tìm ông.

Gandalf được đưa đến Caras Galadhon tại Lothlórien, nơi ông được chữa lành, trao cho một cây gậy phép mới, và vận y phục trắng, từ đó trở thành Gandalf Trắng.

Ông sớm biết được rằng Frodo và Sam đã rời khỏi Đoàn Hộ Nhẫn để thực hiện hành trình đến Núi Diệt Vong mà không có những người khác, và ông đã vô cùng vui mừng khi biết rằng Sam đã đi cùng Frodo.

• Chiến tranh tại Rohan

Vì Frodo hiện đã nằm ngoài tầm hỗ trợ của mình, Gandalf lập tức đi về phía nam đến Rừng Fangorn, nơi ông gặp Ba Thợ Săn gồm Aragorn, Legolas, và Gimli, đồng thời chuyển cho họ những thông điệp từ Galadriel.

Sau đó, ông triệu hồi Shadowfax và cùng họ phi ngựa đến Edoras. Tại đó, ông nhận ra rằng gián điệp của Saruman là Gríma Wormtongue đã lừa dối Vua Théoden, khiến ông rơi vào trạng thái nhu nhược vô vọng.

Gandalf nhanh chóng hạ bệ Wormtongue và khuyến khích Théoden tiến quân về phía tây để khai chiến với Saruman.

Lúc này, Gandalf nhận thức sắc bén rằng cuộc đại chiến kết thúc kỷ nguyên đang bắt đầu; nếu Isengard chinh phục được Rohan, thì Gondor sẽ bị nghiền nát giữa hai gọng kìm của Kẻ Thù.

Dưới sự khích lệ của Gandalf, Vua Théoden đã tiến quân về phía tây đến Hornburg, nơi ông nhanh chóng bị bao vây; Gandalf sau đó đi tìm Erkenbrand và các lực lượng tản lạc của vùng Westfold, những người mà sau đó ông đã tìm thấy và dẫn dắt đến Vực Helm (the Deep), từ đó giải vây thành công.

Trong khi đó, các Ent (cùng với, và dưới sự thuyết phục của hai Hobbit Merry và Pippin) đã tấn công Saruman và cử các Huorn chống lại lũ Orc, dẫn đến sự sụp đổ hoàn toàn của các bức tường thành bên ngoài Isengard và sự tiêu diệt toàn bộ quân đoàn Orc của Saruman.

Sau trận chiến, Gandalf đi cùng Théoden, Aragorn và một nhóm nhỏ đến Orthanc để đối chất với Saruman.

Tại đó, Saruman đã cố gắng lôi kéo Gandalf về phe mình một lần nữa, nhưng Gandalf vẫn không hề nao núng, nhắc lại những hành động của Saruman như một “cai ngục của Mordor” trong lần cuối ông ghé thăm Isengard.

Nhắc nhở Saruman rằng hắn đã phản bội cả “những người hàng xóm [của mình]” và “chủ nhân mới [của mình]”, Gandalf đã cho hắn một cơ hội để chuộc lỗi, nếu Saruman đi xuống và giao nộp cây gậy phép cùng những chiếc chìa khóa của Orthanc như một lời cam kết. Tuy nhiên, vị Phù thủy đó đã phung phí cơ hội này bằng thái độ khinh miệt.

Gandalf sau đó đã bẻ gãy gậy phép của Saruman và trục xuất hắn khỏi cả hàng ngũ Istari lẫn Hội đồng Trắng.

Khi Saruman bò ngược trở lại vào Orthanc, Gríma, vốn không chắc mình căm ghét Saruman hay Gandalf hơn, đã ném viên đá palantír của tòa tháp xuống nhưng không trúng ai; Viên đá Tiên tri sau đó được Pippin nhặt lên và Gandalf thu giữ.

Gandalf yêu cầu các Ent canh giữ nghiêm ngặt Isengard và sau đó khuyên Théoden hãy phi ngựa đến ứng cứu Gondor càng sớm càng tốt. Tâm trí của Pháp sư Trắng giờ đây đã hướng về Vương quốc phương Nam và trận chiến quyết định sắp tới ở phương Đông.

• Cuộc vây hãm Gondor

Như một ‘phần thưởng’ cho Pippin, người đã dại dột nhìn vào viên đá palantír, Gandalf mang theo anh cùng đến Minas Tirith, pháo đài cuối cùng của phương tây.

Ngay sau khi đến nơi, Gandalf đã đối chất với Denethor II, Nhiếp chính vương, và nhận ra ông ta đang cận kề sự tuyệt vọng trước cái chết của con trai trưởng, Boromir. Pippin đã gia nhập đội quân của Nhiếp chính để trả món nợ mà anh và Merry đã vay — đó là mạng sống của Boromir.

Về mặt danh nghĩa, họ là đồng minh, nhưng vị Nhiếp chính đối xử với Gandalf bằng thái độ khinh miệt và nghi ngờ.

Khi Faramir, con trai út của Nhiếp chính, trở về từ Osgiliath và bị các Nazgûl tấn công, Gandalf trên lưng Shadowfax đã đánh đuổi chúng bằng cách bộc lộ quyền năng bên trong mình; sau đó Faramir kể với ông rằng Frodo và Sam vẫn còn sống và đang tiến về phía Mordor.

Minas Tirith sớm bị bao vây bởi một lực lượng khổng lồ từ Mordor, dẫn đầu bởi Vua Phù thủy thành Angmar. Faramir, sau khi trúng một mũi tên độc trong lúc rút quân khỏi Osgiliath, nằm thoi thóp bên trong Tòa tháp.

Tuy nhiên, Gandalf vẫn khuyến khích quân dân Minas Tirith giữ vững hy vọng, và sự hiện diện của ông đã xua tan nỗi sợ hãi về các Ma Nhẫn.

Nhưng máy bắn đá của Sauron đã ném những quả cầu lửa vào thành phố; chẳng mấy chốc, vòng tròn đầu tiên của kinh thành bốc cháy dữ dội. Denethor giờ đây hoàn toàn mất hết ý chí khi thành phố rực cháy và đứa con trai duy nhất còn lại đang cận kề cái chết; ông bỏ mặc vai trò lãnh đạo.

Gandalf sau đó đã tự mình trực tiếp điều phối việc phòng thủ cùng với Hoàng tử Imrahil của vùng Dol Amroth.

Khi cỗ máy công thành khổng lồ Grond phá hủy Đại Môn của Minas Tirith, Gandalf một mình đứng chặn tại cổng thành đổ nát. Vua Phù thủy xuất hiện giữa đống đổ nát trên một con ngựa đen và đe dọa kết liễu Gandalf; nhưng Gandalf không hề nao núng — ngồi trên lưng Shadowfax, ông đương đầu với kẻ hùng mạnh nhất trong đám tay sai của Sauron.

Tuy nhiên, cuộc đối đầu kết thúc mà không có sự phân thắng bại trực tiếp, vì bình minh đã tới cùng với đội quân của người Rohirrim. Nghe tiếng tù và của các Kỵ sĩ Rohan, Vua Phù thủy đã rời đi.

Nhưng Gandalf không đuổi theo kẻ thù, vì Pippin mang đến tin dữ rằng Denethor sắp tự sát tại Lăng mộ các vị Vua (Houses of the Dead), bằng cách tự thiêu mình và con trai Faramir trên giàn hỏa thiêu như các vị vua ngoại đạo thời xưa.

Gandalf vội vã ngăn chặn sự điên rồ này và đã cứu được Faramir, nhưng không cứu được Denethor, người mà sự tuyệt vọng và đau buồn đã lấn át tâm trí. Gandalf cũng nhận ra nguyên nhân khiến ý chí của Denethor bị bẻ gãy: Denethor ôm chặt một viên palantír trong tay khi bị thiêu sống.

Rõ ràng Denethor đã sử dụng đặc tính của viên đá trong một thời gian dài — mở rộng tầm nhìn vượt xa mắt người thường, nhưng đồng thời cũng phải đấu tranh tư tưởng với Sauron.

Và mặc dù Sauron không thể hoàn toàn chế ngự tâm trí của Denethor, nhưng lòng dũng cảm của ông đã bị nhụt đi khi thấy được sức mạnh khổng lồ của Mordor. Theo cách đó, bóng tối đã xâm nhập vào thủ đô của Gondor.

Tuy nhiên, vượt trên mọi hy vọng, cuộc vây hãm đã bị phá vỡ. Éowyn của Rohan và hobbit Merry đã đánh bại Vua Phù thủy, tiếng gào thét cuối cùng của hắn đã được nhiều người nghe thấy khi hắn bị tước bỏ mọi quyền năng.

Ngay sau đó, Aragorn cùng một lực lượng lớn những chiến binh dũng cảm từ các thái ấp phía nam đã đến trên một hạm đội Corsair chiếm được từ Umbar.

Lực lượng của những người phương Tây sau đó đã đánh bại hoàn toàn cuộc tấn công của Sauron vào Minas Tirith, giải phóng thành phố và tiêu diệt hầu hết quân xâm lược.

Những kế hoạch được sắp đặt cẩn thận và những lời thông thái của Gandalf, cùng với những hành động anh hùng chưa từng thấy kể từ thời cổ đại, đã đánh bại nước đi đầu tiên của Sauron.

• Sự sụp đổ của Sauron

Tại Minas Tirith, Gandalf đã được Aragorn, Imrahil, và Éomer (Các Thủ lĩnh Phương Tây) chọn làm người lãnh đạo của họ trong những trận chiến cuối cùng sắp tới. Đây sẽ là đỉnh cao cho những nỗ lực của Gandalf tại Trung Địa.

Nhận thức đầy đủ rằng phương Tây sẽ đứng vững hay sụp đổ dựa trên kết quả nhiệm vụ của Frodo, ông đã khuyên các lãnh chúa tung ra một cuộc tấn công vào Morannon (Cổng Đen), từ đó thu hút ánh nhìn của Sauron rời khỏi vị trí khả nghi của Frodo.

Kế hoạch này chắc chắn sẽ dẫn đến một tổn thất thảm khốc cho đội quân vốn bị áp đảo về số lượng, nhưng nó mang lại cho Frodo cơ hội để hoàn thành cuộc truy tìm tại Núi Diệt Vong.

Dưới sự dẫn dắt của Gandalf và Aragorn, Quân đoàn Phương Tây đã băng qua sông Anduin và hành quân về phía bắc, thỉnh thoảng dừng lại để thông báo về sự hiện diện của họ và cử những nhóm quân nhỏ thực hiện các nhiệm vụ phụ.

Khi đến Cổng Đen, các lực lượng dừng lại và chuẩn bị cho trận chiến. Trong lúc họ đang dàn trận, kẻ đốn mạt mang tên Miệng của Sauron (Mouth of Sauron) đã cưỡi ngựa ra để thương thuyết; hắn đưa ra chiếc Áo khoác Mithril của Frodo cùng Thanh kiếm Barrow của Sam và ám chỉ rằng chủ nhân của chúng đã bị bắt giữ và tra tấn.

Sứ giả của Sauron sau đó đề nghị lực lượng phương tây đầu hàng; tuy nhiên Gandalf không hề nao núng, ông giật lấy những kỷ vật của bạn mình và bác bỏ lời đề nghị của Sauron.

Trong cơn chấn động, Miệng của Sauron quay trở lại Cổng Đen, cánh cổng từ từ mở ra để lộ một đạo quân Orc và Quỷ khổng lồ (Troll) khổng lồ đang tiến về phía các lãnh chúa phương tây. Cái bẫy của Sauron đã sập xuống.

Tuy nhiên, chính Sauron lại trở thành nạn nhân trong cái bẫy của Gandalf. Không ai hay biết, Frodo và Sam đã thành công trong việc leo lên Núi Diệt Vong, và ngay khi Trận chiến tại Cổng Đen bắt đầu, Frodo đã đứng tại Vực Diệt Vong (Cracks of Doom).

Nhưng quyền năng và sự cám dỗ của chiếc Nhẫn cuối cùng đã khuất phục ý chí của anh, anh đeo chiếc Nhẫn vào ngón tay và tuyên bố nó thuộc về mình.

Ngay lập tức, các Nazgûl được chủ nhân của chúng triệu hồi, khi hắn nhận ra sai lầm của mình trong nỗi kinh hoàng: kẻ thù của hắn định tiêu hủy chiếc Nhẫn.

Nhưng tầm nhìn xa trông rộng của Gandalf lại một lần nữa chứng minh sự chính xác khi sinh vật Gollum, kẻ đã kiên trì bám theo người giữ Nhẫn, đã giật lấy chiếc Nhẫn từ tay Frodo.

Trong khi đang ăn mừng việc đoàn tụ với “vật báu” (precious) của mình, hắn đã vô tình rơi vào ngọn lửa của Orodruin. Chiếc Nhẫn bị nung chảy khi ngọn núi lửa phun trào.

Tòa tháp Barad-dûr, Cổng Đen và Các Tháp Răng (Towers of the Teeth) bắt đầu sụp đổ, nền móng của chúng tan tành; các Ma Nhẫn bị thiêu rụi như những ngôi sao băng, và Sauron chỉ còn là một bóng ma ác độc, không bao giờ có thể hành hạ thế giới thêm một lần nào nữa.

Khi Sauron biến mất, quân đội của hắn tán loạn như lũ côn trùng hoảng sợ; Những Người Phương Tây giờ đây tấn công chúng với cơn thịnh nộ. Gandalf tuyên bố sự thành công của người giữ Nhẫn và sự kết thúc của Sauron; cuộc truy tìm đã hoàn tất.

Thấy rằng chiến thắng đã đạt được, Gandalf đã cưỡi lên đại bàng Gwaihir lần thứ ba, và lên đường để xem liệu Frodo và Samwise có sống sót sau những biến động tại Núi Diệt Vong hay không.

Trước sự nhẹ nhõm vô hạn của ông, cả hai được tìm thấy trên sườn núi Orodruin, đang bám trụ lấy sự sống giữa những đợt phun trào núi lửa. Cuộc truy tìm vĩ đại đã kết thúc.

Tại Minas Tirith, Gandalf và các thành viên còn lại của Đoàn Hộ Nhẫn đã đoàn tụ. Trong lễ đăng quang của Vua Elessar, Gandalf (theo yêu cầu của Aragorn) đã đặt vương miện lên đầu nhà vua và tuyên bố: “Giờ đây những ngày của Đức Vua đã tới, nguyện cầu cho họ được chúc phúc khi ngai vàng của các Valar vẫn còn trường tồn!”.

Theo cách đó, Gandalf đã mở ra kỷ nguyên mới của Loài Người. Không lâu sau, Gandalf dẫn Aragorn đến một thánh địa cao trên sườn núi Mindolluin và tại đó họ tìm thấy một cây non của Cây Trắng vùng Gondor, một dấu hiệu cho sự phục hồi sắp tới.

Sau lễ đăng quang và đám cưới của Aragorn với Arwen, Gandalf cùng những thành viên còn lại của Đoàn Hộ Nhẫn lên đường trở về nhà.

Đối với Gandalf, đó là cuộc hành trình dài cuối cùng của ông tại Trung Địa. Sứ mệnh của ông đã hoàn thành; Sauron đã bị đánh bại.

Ông lần lượt giã từ từng người bạn của mình cho đến khi cuối cùng chỉ còn bốn người Hobbit ở bên cạnh. Tại biên giới vùng Shire, ông cũng rẽ hướng đi riêng.

Ông để những người Hobbit tự giải quyết các vấn đề tại Shire, vì những mảnh vỡ tà ác còn sót lại trên thế giới không còn là mối bận tâm của ông nữa, và ông đi để trò chuyện với “người thu gom rêu” Tom Bombadil.

Những gì Gandalf đã làm trong hai năm tiếp theo vẫn là một ẩn số; có khả năng cuộc “trò chuyện dài” của ông với Bombadil đúng là như vậy. Dẫu sao, vào ngày 29 tháng 9 năm 3021, ông đã gặp Frodo tại Cảng Xám, sẵn sàng lên một Con Tàu Trắng vượt biển để đến Aman.

Ông đeo chiếc nhẫn Narya công khai trên ngón tay, và Shadowfax ở bên cạnh ông (có lẽ nó cũng lên tàu cùng ông). Nhiệm vụ của ông đã kết thúc, và ngày trở về nhà sau hơn 2000 năm đã cận kề.

Ông nói lời từ biệt với Samwise, Merry và Pippin (hai người sau đã được ông báo trước về chuyến đi này), sau đó lên tàu cùng với Frodo, Bilbo, Elrond, và không bao giờ được nhìn thấy tại Trung Địa nữa.

Tuy nhiên, vì là một Maia, không giống như tộc Tiên vốn không có con đường rõ ràng để quay về từ Vùng Đất Bất Tử, về mặt lý thuyết, Gandalf có thể quay lại Trung Địa bất cứ lúc nào nếu ông muốn.

Con tàu đi về phía tây trên biển, rồi theo con đường thẳng ẩn giấu để tới Valinor: Gandalf trở lại làm Olórin một lần nữa.

Ở đó, theo suy đoán, ông vẫn đang cư ngụ trong những khu vườn của Irmo. Olórin, vị thần thông thái nhất trong các Maiar và là Istar duy nhất giữ trọn lòng thành với sứ mệnh của mình, đã thắp sáng thành công trái tim của những người tự do tại Trung Địa để vượt qua cái ác trong thời đại của họ. Trên phương diện lớn lao, đó chính là chiến thắng của ông.

Cái tên Gandalf có nghĩa là “Tiên của cây trượng” hoặc “Tiên gậy”, bắt nguồn từ ngôn ngữ phương Bắc của vùng Dale.

Trong kho tàng truyền thuyết của Tolkien, “Gandalf” là một cái tên bí ẩn mang nghĩa “Tiên Gậy” (hoặc có thể là gậy chống/trượng) trong ngôn ngữ cổ của loài Người phương Bắc.

Hầu hết cư dân ở Trung Địa đều lầm tưởng Gandalf là một Con Người, mặc dù thực chất ông là một linh hồn Maia (tương đương với một thiên thần).

Cái tên Gandalf vốn xuất phát từ “Dvergatal“, một danh sách tên các Người Lùn được tìm thấy trong bài thơ Völuspá thuộc Thần thoại Bắc Âu, đây cũng là nguồn gốc tên của Thorin và những người bạn đồng hành của ông.

Các tên gọi khác

• Olórin: Tên của ông tại Valinor và trong thời cổ đại. Nó bắt nguồn từ từ olor hoặc olos trong tiếng Quenya (“giấc mơ”). Tên này cũng có thể được viết là Olorion.
• Mithrandir: Tên tiếng Sindarin của ông, được sử dụng ở Gondor và bởi tộc Tiên. Nó có nghĩa là “Gã Hành Khất Xám“, từ tiếng Sindarin mith (“xám”) và ran (“phiêu bạt”) hoặc rhandir (“người hành khất”).
• Tharkûn: Tên do tộc Người Lùn đặt, có nghĩa là “Người cầm trượng“.
• Incánus: Một cái tên có ngôn ngữ và ý nghĩa không rõ ràng. Ông hẳn đã có được cái tên này từ một trong nhiều chuyến hành trình ở phương Nam, gần vùng Harad. Tolkien đã nhiều lần thay đổi ý định về nó, dao động giữa từ tiếng Latinh incanus (nghĩa là Xám và có thể là một biến thể tiếng Westron nghĩa là “Áo choàng Xám”), từ Ind-cano (nghĩa là Kẻ cai trị tàn bạo), hoặc thậm chí là một dạng tiếng phương Nam có nghĩa là “Gián điệp phương Bắc”.
• Lão Râu Xám (Old Greybeard): Do Miệng của Sauron gọi khi họ gặp nhau tại Morannon.
• Kỵ Sĩ Trắng (The White Rider): Khi ông cưỡi trên chiến mã vĩ đại Shadowfax.
• Quạ Bão (Stormcrow): Ám chỉ việc sự xuất hiện của ông thường gắn liền với những thời điểm rắc rối, thường được những kẻ gièm pha sử dụng để nói rằng ông là một kẻ can thiệp phiền toái vào công việc của người khác.
• Láthspell: Do Gríma Wormtongue gọi. Tên này bắt nguồn từ tiếng Anh cổ láðspel (‘tin xấu’).
• Gandalf Greyhame (Gandalf Áo choàng Xám).
• Gã Hành Khất Xám (The Grey Pilgrim): Ám chỉ những nhiệm vụ trang nghiêm và nhiều chuyến hành trình gian khổ của ông.
• Gandalf Xám, và sau đó là Gandalf Trắng sau khi ông tái sinh với tư cách là người kế vị Saruman.
• Gandalf Pháp sư Phiêu bạt (Gandalf the Wandering Wizard).
• Hai cái tên sau đó đã bị loại bỏ là Shorab (hoặc Shorob), một cái tên không rõ ngôn ngữ và ý nghĩa được sử dụng ở phương Đông, trong khi ở phương Nam ông được biết đến với tên Forlond (hoặc Forlong).

Cái tên tiếng Bắc Âu cổ “Gandalfr” xuất hiện trong danh sách các Người Lùn ở bài thơ Völuspá thuộc tập Elder Edda; cái tên này có nghĩa là “tiên gậy” hoặc “tiên trượng“. J.R.R. Tolkien đã lấy cái tên này cùng với tên của các Người Lùn khi ông viết tác phẩm The Hobbit vào những năm 1930.

Sau này ông đã từng hối tiếc về việc tạo ra “đám đông các Người Lùn mang tên Edda, […] được nghĩ ra trong một lúc rảnh rỗi”, vì nó buộc ông phải đưa ra lời giải thích tại sao các tên tiếng Bắc Âu cổ lại được sử dụng trong Kỷ thứ Ba của Trung Địa. Ông đã giải quyết tình thế khó xử này vào năm 1942 bằng cách giải thích rằng tiếng Bắc Âu cổ là bản dịch từ ngôn ngữ phương Bắc của vùng Dale.

Hình tượng của Gandalf còn chịu những ảnh hưởng khác từ thần thoại Đức, đặc biệt là thần Odin trong hiện thân là “Kẻ hành khất”, một ông già một mắt với bộ râu trắng dài, chiếc mũ rộng vành và một cây trượng. Tolkien đã tuyên bố trong một bức thư năm 1946 rằng ông coi Gandalf như một “kẻ hành khất kiểu Odin“.

Gandalf cũng có những nét tương đồng với Väinämöinen, một vị học giả/thi sĩ trong thần thoại Phần Lan.

Sự tương đồng giữa Gandalf và phù thủy Merlin trong thần thoại Anh đã được thảo luận trong tập hai của bộ phim tài liệu năm 2014 về The Hobbit, với sự tham gia của chuyên gia về truyền thuyết Vua Arthur người Pháp Nicholas Mezzalira và chuyên gia nghiên cứu thời Trung cổ Leo Carruthers.

Tolkien từng sở hữu một tấm bưu thiếp có nhãn Der Berggeist (“linh hồn của núi”), và trên phong bì giấy dùng để đựng nó, ông đã viết dòng chữ “nguồn gốc của Gandalf” vào một thời điểm nào đó.

Tấm bưu thiếp in lại một bức tranh vẽ một nhân vật có râu, đang ngồi trên một tảng đá dưới cây thông trong bối cảnh miền núi. Ông mặc một chiếc áo choàng dài, đội mũ tròn rộng vành và một con nai con màu trắng đang rúc vào đôi bàn tay ngửa lên của ông.

Humphrey Carpenter trong cuốn Tiểu sử của mình đã nói rằng Tolkien đã mua tấm bưu thiếp này trong kỳ nghỉ năm 1911 tại Thụy Sĩ.

Tuy nhiên, Manfred Zimmerman (1983) đã phát hiện ra rằng bức tranh này là của nghệ sĩ người Đức Josef Madlener và có niên đại từ cuối những năm 1920. Carpenter kết luận rằng Tolkien có lẽ đã nhầm lẫn về nguồn gốc của tấm bưu thiếp.

Tolkien hẳn đã có được tấm thẻ vào khoảng thời gian đầu những năm 1930, thời điểm mà tác phẩm The Hobbit đã bắt đầu hình thành.

Bức tranh gốc đã được bán đấu giá tại Sotheby’s ở London vào ngày 12 tháng 7 năm 2005 với giá 84.000 bảng Anh.

Chủ sở hữu trước đó đã được Madlener tặng bức tranh vào những năm 1940 và nhớ lại rằng ông đã khẳng định những ngọn núi ở hậu cảnh của bức tranh là dãy Dolomites.

Gandalf thường được mô tả trong Chúa tể của những chiếc Nhẫn là một người dễ nổi nóng nhưng cũng rất dễ cười.

Sự thông thái sâu sắc và lòng trắc ẩn của ông rõ ràng bắt nguồn từ sự kiên nhẫn mà ông đã học được ở Valinor, cũng giống như sự quan tâm của ông dành cho tất cả các sinh vật thiện chí hẳn phải đến từ sự thấu cảm mạnh mẽ đối với những kẻ yếu thế.

Cả lòng kiên nhẫn và sự tử tế của ông đã được bộc lộ hết lần này đến lần khác, mở rộng đến cả những kẻ tôi tớ của kẻ thù.

Những người quan sát tinh tế thường nhận thấy một quyền năng ẩn giấu ở Gandalf, thường được lộ rõ qua đôi mắt sâu thẳm và thông thái của ông.

Ông thay đổi linh hoạt giữa sự trìu mến và sự cộc lốc; ông thường gây ngạc nhiên cho người khác bằng sự thẳng thắn của mình khi thời gian là yếu tố sống còn. Gandalf kiên quyết quở trách những hành vi ngu ngốc, nhưng cũng trọng thưởng hậu hĩnh cho những ai hành động với thiện chí.

Người Hobbit lôi cuốn ông nhiều hơn so với các Pháp sư khác, và ông thường xuyên đến vùng Shire để nghỉ ngơi sau những nhiệm vụ.

Sự gắn bó của ông có khả năng là vì Shire mang lại nhiều niềm hạnh phúc và yên bình hơn các vương quốc có người sinh sống khác ở Trung Địa.

Gandalf được mô tả là một ông già với chiếc mũ xanh nhọn, áo choàng dài màu xám và một chiếc khăn quàng cổ màu bạc. Ông có bộ râu trắng dài và đôi lông mày rậm rạp nhô ra ngoài vành mũ.

Là một trong các Istari, cơ thể bằng xương bằng thịt của ông ngay từ đầu đã mang vẻ ngoài già nua, và mặc dù bất tử cũng như không bị ảnh hưởng bởi tuổi tác, Gandalf thường được ghi nhận là dường như già đi thêm theo thời gian.

Sau khi được hồi sinh, sự thay đổi màu sắc đặc trưng của ông từ xám sang trắng mang ý nghĩa quan trọng, bởi ông được gửi trở lại để thay thế Saruman — người đứng đầu đã bị tha hóa của Hội đồng Pháp sư và lãnh đạo Hội đồng Trắng — với tư cách là Thủ lĩnh của Hội đồng Pháp sư. Trong sách, ông nói rằng bản thân mình đã trở thành những gì mà lẽ ra Saruman phải trở thành.

Círdan người Đóng tàu dường như đã tiên liệu được điều này, bởi ông đã tin tưởng giao phó việc gìn giữ Narya, Nhẫn Lửa (một trong Ba Chiếc Nhẫn của tộc Tiên) cho Gandalf thay vì Saruman.

Gandalf là một trong những thực thể thông thái và am tường nhất ở Trung Địa, được Galadriel tin rằng xứng đáng hơn Saruman trong việc dẫn dắt Hội đồng Trắng, mặc dù ông ít quyền năng hơn về pháp thuật cho đến khi được hồi sinh.

Ông có kiến thức sâu rộng về nhiều ngôn ngữ và hệ thống chữ viết được sử dụng ở Trung Địa, cũng như lịch sử và phong tục của nhiều dân tộc. Ông tự coi mình là học giả vĩ đại nhất về truyền thống của người Hobbit.

Những chuyến hành trình dài cho phép ông gặp gỡ nhiều cá nhân có ảnh hưởng và quyền lực, từ đó hình thành những mối liên kết bền chặt với họ. Những người Hobbit biết đến ông như một bậc thầy chế tạo pháo hoa.

Tuy nhiên, bên ngoài vùng Shire, Gandalf Xám được tôn kính là một trong những thực thể quyền năng và thông thái nhất từng bước đi trên Trung Địa, mặc dù ông luôn thận trọng khi đối đầu trực tiếp với Saruman và Sauron dưới tư cách Gandalf Xám, và thừa nhận rằng Sauron vẫn quyền năng hơn ngay cả sau khi ông tái sinh.

Ông được coi là thành viên quyền năng nhất của Đoàn Hộ Nhẫn, cũng như là thủ lĩnh của đoàn theo lời Aragorn, phần lớn nhờ vào kiến thức bách khoa của mình. Trí tuệ tuyệt vời cho phép ông đoán chính xác suy nghĩ của người khác và biến ông trở thành kiến trúc sư lỗi lạc nhất cho sự sụp đổ của Sauron.

Hơn nữa, Gandalf rất giỏi trong việc nói cho con người những điều đúng đắn từ một góc nhìn nhất định, chẳng hạn như khi ông lừa được Háma để mang theo gậy phép vào diện kiến nhà vua.

Được trang bị một thanh kiếm tộc Tiên, Gandalf là một chiến binh dũng cảm không kém gì các kiếm sĩ khác trong Đoàn Hộ Nhẫn, không hề bị cản trở bởi vẻ ngoài già nua khi chiến đấu hay cưỡi ngựa.

Gandalf đã quét sạch lũ Orc và những tay sai khác của cái ác bằng lưỡi kiếm của mình, và đã tiêu diệt con Balrog trong một cuộc đấu tay đôi, mặc dù ông cũng hy sinh. Pháp thuật khiến ông trở nên đáng gờm hơn nữa.

Gandalf đã tiêu diệt một đội quân Yêu tinh bằng tia sét trong cuộc truy tìm Smaug, sau đó phóng sét và lửa vào các Nazgûl khi bị tấn công trên Đỉnh Gió — một sự kiện có thể được nhận thấy từ cách đó hàng dặm và đã thiêu rụi chiến trường.

Gandalf mô tả mình là “người phục vụ của Ngọn lửa Bí mật, kẻ điều khiển ngọn lửa của Anor“. Một cách tình cờ, nhiều câu thần chú của ông dựa trên ánh sáng và lửa.

Ông có thể đốt cháy một số khúc gỗ ướt chỉ bằng một cái chạm của gậy phép, điều mà ông coi là đủ đặc biệt để bất kỳ người quan sát nào cũng nhận ra đó là tác phẩm của mình. Gandalf đã quét sạch căn phòng của Yêu tinh Tối cao bằng làn khói xanh rực rỡ, thứ đã tung ra những tia lửa trắng sắc nhọn để tiêu diệt lũ Orc.

Ông có thể làm cho đầu gậy phép rực sáng với ánh sáng trắng để nhìn trong bóng tối và tăng cường độ sáng theo ý muốn, như đã thể hiện ở Moria. Gandalf có thể triệu hồi các tia lửa, chẳng hạn như để đốt cháy những quả thông, và có thể chọn bất kỳ màu nào cho ngọn lửa của mình.

Khi chiến đấu với một đàn sói, ông đã thiêu rụi tất cả các ngọn cây trên một ngọn đồi chỉ với một cành cây rực lửa duy nhất, và không khí nóng đến mức một mũi tên đã bị thiêu cháy ngay khi đang bay. Với cái giá là làm gãy cây gậy phép của mình, ông đã có thể triệu hồi một biển lửa trắng khiến cây cầu dưới chân Tai ương của Durin sụp đổ.

Gandalf Xám nắm giữ một hệ thống các câu thần chú đa dạng cho mọi tình huống, chẳng hạn như chữa lành vết thương bằng ma thuật (mặc dù ông khẳng định Elrond là người chữa trị giỏi hơn), khả năng cường hóa thần chú lũ lụt của Elrond bằng cách tạo hình dòng nước như những kỵ sĩ đang phi nước đại, và niêm phong các cánh cửa hoặc mở chúng ra, dù cần lưu ý rằng ông đã không thể mở được Cánh cửa của Durin trước khi nhớ ra mật mã.

Trong Đại chiến Năm cánh quân, Gandalf đã khuếch đại giọng nói của mình để toàn bộ quân đoàn Người, Tiên và Người Lùn có thể nghe thấy. Gandalf có thể kiểm soát màu sắc và hình dạng của khói, như tạo ra một đám mây khói trôi lơ lửng quanh mình.

Hơn nữa, Gandalf có thể điều khiển hương vị của bia, và ông đã kể lại rằng Tai ương của Durin suýt nữa đã chế ngự được ông bằng phản chú của nó, buộc ông phải sử dụng một Lời lệnh (Word of Command) dẫn đến một vụ nổ làm sập trần của căn phòng phía sau cánh cửa.

Gandalf cũng có thể tạo ra ảo ảnh, như khi ông che đậy việc Bilbo sử dụng Nhẫn Chủ tại bữa tiệc.

Gandalf từng có kiến thức sâu rộng về ma thuật của Orc, Tiên và Loài người, ít nhất là trong việc phòng thủ và khóa các địa điểm, và dù ông đã quên nhiều thần chú trong số này vào thời điểm diễn ra Cuộc Đại chiến Nhẫn giả, ông vẫn nắm vững rất nhiều câu chú khác.

Gandalf Trắng thể hiện những quyền năng tương tự nhưng ở mức độ nâng cao hơn và có thêm một vài thần chú mới.

Khi lần đầu gặp Aragorn, Gimli và Legolas trong hình hài mới, ông đã gây chấn động và nhanh chóng áp đảo họ bằng sự linh hoạt và ma thuật của mình: ông dễ dàng tước vũ khí của hai người đầu tiên, một người bằng cách làm thanh kiếm bùng cháy, người kia bằng cách hất chiếc rìu khỏi tay chỉ với một cái phẩy trượng, và thiêu rụi mũi tên của tộc Tiên thành hư vô khi nó vừa được bắn ra.

Ngay sau đó, ông nói rằng mình vừa mới chiến đấu với Con mắt của Sauron để ngăn hắn định vị Frodo, và dù thành công, cuộc đối đầu đã khiến ông kiệt sức.

Chỉ riêng sự hiện diện của Gandalf cũng đủ khiến những người xung quanh kinh hãi nếu vị Pháp sư Trắng muốn, và giọng nói của ông có thể làm những thực thể yếu hơn choáng váng hoặc do dự.

Gandalf Trắng có thể buộc người khác phải tuân lệnh mình, như ông đã thể hiện đối với Gimli và Saruman. Ông cũng bộc lộ khả năng giao tiếp với loài ngựa và có thể kết nối với Shadowfax bằng tâm trí.

Khả năng kiểm soát ánh sáng và bóng tối của Gandalf tăng lên sau khi ông trở lại, ông có thể đánh gục Gríma Wormtongue mà không thực sự làm hại người này, ngay sau khi điều khiển bóng tối bao trùm cả căn phòng để dập tắt ánh sáng nhằm phô diễn quyền năng.

Sau đó, ông thể hiện khả năng tập trung ánh sáng thuần khiết (gọi là “ngọn lửa trắng“) thành các tia sáng và luồng nổ để đánh đuổi các Ma Nhẫn; những đòn tấn công này mạnh đến mức chỉ có Vua Phù thủy mới dám đấu tay đôi với Gandalf, và việc sử dụng thần chú này khiến đôi mắt của Gandalf rực sáng.

Gandalf cũng sử dụng viễn tải để tước vũ khí của Denethor và có thể tăng cường sức mạnh thể chất của mình mà không cần niệm chú.

Cuối cùng, ông đã bẻ gãy gậy phép của Saruman, từ đó tước bỏ quyền năng thần thánh/ma thuật của vị pháp sư lầm lạc này, ngoại trừ sức mạnh từ giọng nói của hắn.

Mặc dù nắm giữ quyền năng to lớn trong hình hài Gandalf Trắng, ông vẫn thừa nhận rằng Sauron vẫn mạnh hơn và bản thân ông cũng không chắc liệu mình có thể đánh bại Vua Phù thủy hay không, một khi tên này đã được cường hóa sức mạnh cho cuộc tấn công vào Gondor.

Gandalf cũng thể hiện sức chịu đựng và độ bền bỉ về thể chất đáng kinh ngạc. Trong trận chiến với Tai ương của Durin, Gandalf đã sống sót sau cú rơi dài xuống hồ nước đóng băng, cũng như chịu đựng những vết bỏng từ ngọn lửa của Balrog.

Sau đó, Gandalf vẫn còn đủ sức để truy đuổi Balrog lên Cầu thang Vô tận, và cuối cùng đánh bại nó, dù phải trả giá bằng chính mạng sống của mình.

Trong hình thể không bị giới hạn của mình là Olórin, ông có khả năng sở hữu tất cả các quyền năng trước đó nhưng được cường hóa lên gấp bội, cùng với khả năng biến hình và di chuyển ở tốc độ không tưởng, cùng nhiều khả năng khác.

Tuy nhiên, ngay cả hình thể này dường như cũng có những hạn chế, vì các Ainur được cho là bị hạn chế quyền năng khi giáng xuống Trần thế.

Gandalf sử dụng gậy phép cho nhiều câu thần chú và khả năng khác nhau. Ông không chỉ dùng nó như một vũ khí mà còn như một chiếc gậy chống đường.

Ban đầu, ông có một cây gậy gỗ cũ nhưng đã bị mất trong hầm mỏ Moria khi chiến đấu với Balrog. Ông đã sử dụng một cây gậy mới sau khi trở thành Gandalf Trắng.

Đây là một thanh kiếm của tộc Tiên mà Gandalf đã tìm thấy trong hang ổ của lũ Quỷ khổng lồ (Trolls). Từ thời điểm đó cho đến khi kết thúc Cuộc chiến Nhẫn giả, ông đã sử dụng nó như một vũ khí bổ trợ cho cây gậy phép của mình, sử dụng cả hai với kỹ năng điêu luyện như nhau. Trong nhiều trường hợp, ông chiến đấu bằng cả hai loại vũ khí cùng một lúc.

John Huston đã lồng tiếng cho nhân vật Gandalf trong hai bộ phim hoạt hình truyền hình của Rankin/Bass là The Hobbit và The Return of the King.

Trong bộ phim hoạt hình năm 1978 The Lord of the Rings của Ralph Bakshi, Gandalf được lồng tiếng bởi William Squire với John A. Neris thực hiện phần diễn xuất mẫu. (Hiện chưa rõ liệu Squire có trực tiếp đóng các cảnh quay người thật đóng được sử dụng cho kỹ thuật rotoscoping hay không.)

Sir Ian McKellen đã thủ vai Gandalf trong bộ ba phim điện ảnh Chúa tể của những chiếc Nhẫn do Peter Jackson đạo diễn.

Sean Connery ban đầu được cân nhắc cho vai diễn Gandalf, nhưng ông đã từ chối vì không muốn dành quá nhiều thời gian ở New Zealand, nơi bộ phim được quay; Tom Baker (nổi tiếng với phim Doctor Who), Patrick Stewart, Christopher Plummer, và David Bowie cũng từng được cân nhắc hoặc tiếp cận cho vai diễn này.

Cách thể hiện nhân vật của McKellen đã nhận được sự tán dương rộng rãi. Ông đã được đề cử giải Oscar cho vai diễn Gandalf trong phần phim The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring, trở thành thành viên duy nhất trong dàn diễn viên được đề cử cho khả năng diễn xuất của mình.

Christopher Lee, một người hâm mộ trung thành suốt đời với các tác phẩm của Tolkien, từng hy vọng được vào vai Gandalf, nhưng do tuổi tác đã cao, ông đã chọn vai Saruman thay thế, vì vai Gandalf đòi hỏi nhiều cảnh cưỡi ngựa và đấu kiếm hơn.

Cây gậy phép của Gandalf trong phần phim The Fellowship of the Ring được điêu khắc bởi Brigitte Wuest, dựa trên bản vẽ của Alan Lee.

Ian McKellen đã tiếp tục đảm nhận vai diễn Gandalf Xám trong bộ ba phim The Hobbit. Trong các cuộc phỏng vấn ban đầu, ông lưu ý rằng mình thích thể hiện Gandalf Xám hơn là Gandalf Trắng, vì Gandalf Xám đòi hỏi một lối diễn xuất sắc thái và tinh tế hơn.

Tuy nhiên, ông khẳng định rằng mình thích đóng cả hai phiên bản Gandalf, nhưng cảm thấy Gandalf Xám dễ nhập vai và điềm tĩnh hơn.

Gandalf được thủ vai bởi nam diễn viên người Anh Daniel Weyman trong loạt phim truyền hình The Lord of the Rings: The Rings of Power.

Trong cốt truyện của phim, ban đầu ông đã quên mất danh tính của mình khi vừa đặt chân đến Trung Địa và được biết đến với cái tên “Người Lạ” (The Stranger), cho đến khi ông khám phá lại bản thân mình là một Istar và lấy cái tên được biết đến rộng rãi nhất của mình.

Rất nhiều người đã chứng kiến Người Lạ xuất hiện trên bầu trời khi ông vừa đến, nhưng sau một cú đáp đất dữ dội, ông được tìm thấy bởi Elanor Brandyfoot và Poppy Proudfellow, hai thiếu nữ tộc Harfoot. Elanor đã ngã vào chiếc hố lửa rực cháy do cú va chạm tạo ra, nhưng cô vô cùng ngạc nhiên khi phát hiện ra ngọn lửa bao quanh cơ thể đang bất tỉnh của Người Lạ không hề làm cô bị bỏng.

Cô và Poppy đã dùng xe rùa chở ông đến một địa điểm an toàn hơn và dựng một túp lều tạm cho ông. Elanor quay lại vào ngày hôm sau và thấy ông đã tỉnh táo.

Trong lúc giật mình, ông đã hét lớn, triệu hồi một luồng gió mạnh mẽ trước khi cô gái Harfoot trấn an ông và đưa cho ông một bát ốc sên để ăn. Ngay sau đó, ông đã cho Elanor xem một số ký tự mà ông đã tạo ra trên đất và trên những thân cây đổ, mặc dù ý nghĩa của chúng vẫn chưa rõ ràng.

Đêm đó, Elanor và Poppy quay lại gặp ông một lần nữa. Ông đã phô diễn khả năng điều khiển những con đom đóm trong đèn lồng của họ, dẫn dắt chúng tạo thành hình dáng của một chòm sao, nhưng ý nghĩa của nó vẫn là một bí ẩn.

Những người Harfoot quay trở lại trại, và Elanor đã lẻn vào lều của Sadoc Burrows, nơi cô lật xem cuốn sách cổ của ông và lấy đi một trang vẽ các chòm sao, bao gồm cả chòm sao mà Người Lạ đã chỉ ra.

Cô để trang giấy trong túi xách khi tham dự lễ hội di cư hàng năm. Người Lạ đã đi theo cô, tìm thấy trang giấy và cố gắng tự mình xem xét nó. Do đứng quá gần đống lửa, ông đã vô tình làm tờ giấy bốc cháy; trong nỗ lực dập lửa, ông đã làm sập một mái che và bị cả bộ tộc phát hiện.

Elanor bị ô uế danh dự vì đã dẫn ông đến gần, và như một hình phạt, gia đình cô phải đi cuối cùng trong đoàn di cư.

Do cha của Elanor là Largo không thể mang vác nặng vì chấn thương mắt cá chân, Người Lạ đã đi phía sau và tình nguyện đẩy xe cho gia đình cô, giúp họ kịp tiến bước cùng những người khác.

Khoảng thời gian này, ông bắt đầu nắm bắt được ngôn ngữ cơ bản và có thể nói được vài từ. Ông tiếp tục giúp đỡ họ trong suốt cuộc di cư về phía đông, băng qua vùng Emyn Muil, Đầm lầy Xám, rồi cuối cùng đi qua các hẻm núi Braids để tiến vào khu rừng phía đông – nơi mà những người Harfoot cảm thấy thật ảm đạm và đáng sợ.

Chính tại đây, ba con sói lạ đã phục kích Elanor, Poppy và Malva; Người Lạ đã bảo vệ các Harfoot bằng cách hất văng một con sói, sau đó dùng một luồng năng lượng mạnh mẽ để đuổi cả ba con đi.

Tuy nhiên, nỗ lực này đã làm cánh tay ông bị bầm tím nặng; ông tìm thấy một cái giếng cổ gần đó, làm đóng băng nước thành đá và dùng tiếng Quenya để chữa lành vết thương của mình.

Elanor đã hiểu lầm hành động của ông và cố gắng ngăn lại, nhưng cô đã bị chấn động mạnh khi ma thuật của Người Lạ hất văng cô ra sau.

Sau khi bắt đầu một nghi lễ để chữa lành cho khu rừng (điều suýt chút nữa đã làm một người Harfoot bị đè bẹp dưới một cành cây đang rơi), ông đã bị trục xuất. Nghi lễ của Người Lạ đã khiến tất cả trái cây và thực phẩm nở rộ, giúp mọi người có được nguồn lương thực dồi dào vào sáng hôm sau.

Bộ ba kẻ tầm nã đến từ Rhûn là Kẻ Cư Ngụ (the Dweller), Kẻ Tu Khổ Hạnh (the Ascetic) và Kẻ Du Mục (the Nomad) đã lần theo dấu vết của Người Lạ từ chiếc hố lửa mà ông để lại, tấn công những người Harfoot trên đường đi khi họ nhận ra bộ tộc này đang nói dối về hướng đi của ông.

Cuối cùng, chúng đã đuổi kịp Người Lạ và tôn xưng ông chính là Sauron. Tin rằng ông đã mất đi ký tự về bản thân, chúng đã khống chế ông để giúp ông “nhớ lại”. Trong lúc ông đang bị mất khả năng phản kháng, những người Harfoot dẫn đầu bởi Nori đã can thiệp bằng cách ném đá tấn công bộ ba kia.

Nhóm pháp sư này lập tức đáp trả bằng dao và ma thuật, dẫn đến cái chết của Sadoc khi Kẻ Tu Khổ Hạnh phóng một con dao trúng vào bụng ông.

Người Lạ sau đó tỉnh dậy, nhìn thấy bạn bè mình đang bị tấn công, và với sự khích lệ của Nori – người đã đưa cho ông cây trượng của Kẻ Cư Ngụ – ông đã triệu hồi năng lực của mình để tiêu diệt cả ba kẻ kia ngay khi chúng nhận ra ông không phải là Sauron, mà là “người còn lại”, một trong các Istari.

Sau khi những người Harfoot đã an toàn, ông cùng Nori rời đi; dù lúc này đã có thể giao tiếp bình thường nhưng ông vẫn chưa nhớ ra tên mình.

Ông để Nori chọn điểm đến tiếp theo dù cô cũng không biết đi đâu, và ông đã khuyên cô rằng khi hoài nghi, hãy cứ “đi theo chiếc mũi của mình”.

Trong cuộc tấn công của Pháp Sư Bóng Tối vào nơi ở của tộc Stoor, Người Lạ đã tìm thấy cây gậy của mình và cứu những người Bán Nhân (Halflings) khỏi cái chết. Để tỏ lòng biết ơn, tộc Stoor gọi ông là “Grand-Elf“, và Người Lạ nghe thành “Grandelf“.

Sau khi Nori chia tay ông để cả hai có thể hoàn thành định mệnh riêng của mình, Người Lạ quay trở lại gặp Tom Bombadil và nói với ông ấy rằng cái tên mà ông muốn được mọi người biết đến chính là Gandalf.

Như được thể hiện trong loạt phim, Gandalf sở hữu những năng lực và khả năng ma thuật phi thường.

Ông có thể điều khiển lửa để khiến nó trở nên vô hại đối với bản thân và những người khác, vì ngọn lửa đó không gây bỏng và có cảm giác lạnh khi chạm vào — thứ mà ông gọi là “mana úrë“.

Hơn nữa, ông cũng có thể tạo ra những tiếng gầm vang dội, tạo ra những luồng gió mạnh có thể làm rung chuyển cây cối. Ông có khả năng vô tình làm gãy các cành cây hoặc làm mục nát các sợi dây thừng.

Ông có thể điều khiển lũ đom đóm để tạo thành hình dạng của một chòm sao, mặc dù điều này sẽ khiến chúng chết đi, điều khiến ông vô cùng đau buồn. Ông có thể thực hiện một nghi lễ giúp tạo ra một lượng lớn trái cây trong vòng 24 giờ, mặc dù quá trình này khá đáng sợ và có thể khiến một phần của cái cây bị đổ xuống.

Mặt khác, việc ông điều khiển lửa và kiểm soát cây cối không nhất thiết gây ra tác hại, dù chúng có thể khá đáng sợ. Ông đã tung ra một luồng đẩy bằng viễn tải tập trung vào ba con sói để cứu một nhóm người Harfoot.

Việc sử dụng quyền năng này đã làm cánh tay ông bị bầm tím nặng cho đến khi ông ngâm nó vào nước.

Ngay lập tức, lớp băng phủ lên cánh tay ông, chữa lành vết thương nhưng cũng làm Nori bị đau khi cô chạm vào lớp băng giá đó. Ông cũng sở hữu sức bền siêu phàm khi có thể sống sót sau vụ va chạm của một thiên thạch và chiến đấu giáp lá cà với lũ sói.

Các tập trong Mùa 1

• The Rings of Power – “A Shadow of the Past” (Lần xuất hiện đầu tiên)
• The Rings of Power – “Adrift”
• The Rings of Power – “Adar”
• The Rings of Power – “Partings”
• The Rings of Power – “The Eye”
• The Rings of Power – “Alloyed”

Các tập trong Mùa 2

• The Rings of Power – “Elven Kings Under the Sky”
• The Rings of Power – “Where the Stars are Strange”
• The Rings of Power – “Eldest”

• Norman Shelley đã lồng tiếng cho nhân vật này trong bản chuyển thể Chúa tể của những chiếc Nhẫn trên đài BBC Radio năm 1955.
• Heron Carvic lồng tiếng cho nhân vật trong bản chuyển thể radio The Hobbit trên đài BBC Radio năm 1968.
• Bernard Mayes lồng tiếng cho nhân vật trong bản chuyển thể radio The Hobbit và Chúa tể của những chiếc Nhẫn của The Mind’s Eye năm 1979.
• Bernhard Minetti lồng tiếng cho nhân vật trong loạt phim radio dài tập The Hobbit của Đức năm 1980.
• Sir Michael Hordern đã thủ vai ông trong loạt phim radio dài tập Chúa tể của những chiếc Nhẫn của đài BBC Radio năm 1981.
• Karol Machata lồng tiếng cho nhân vật trong bản chuyển thể mini-series radio gồm hai tập của Slovakia năm 1989 cho tác phẩm The Hobbit.
• Manfred Steffen lồng tiếng cho nhân vật trong loạt phim radio dài tập của Đức giai đoạn 1991-1992 cho tác phẩm Chúa tể của những chiếc Nhẫn.
• Martin Huba lồng tiếng cho nhân vật trong loạt phim radio dài tập gồm ba mùa của Slovakia giai đoạn 2001-2003 cho tác phẩm Chúa tể của những chiếc Nhẫn.

Trong Tales of the Shire: A The Lord of the Rings Game (2025)

Gandalf xuất hiện dưới dạng nhân vật khách mời (cameo) ở đầu trò chơi và đưa cho bạn bản đồ của vùng Bywater; thứ mà ông tuyên bố là đã nhận được từ “một người bạn cũ”. Liệu ông có xuất hiện trở lại không? Một vị pháp sư không bao giờ tiết lộ, ông chỉ xuất hiện chính xác vào thời điểm ông muốn.

Tales of the Shire khá khác biệt so với nhiều tựa game Chúa Nhẫn khác vì đây là một trò chơi giả lập nông trại nhẹ nhàng (cozy farming sim) và diễn ra trong khoảng thời gian sau các sự kiện của The Hobbit nhưng trước The Lord of the Rings.

Trong trò chơi điện tử The Hobbit (2003)

Gandalf xuất hiện trong trò chơi The Hobbit (2003) của Sierra Entertainment, phát hành trên các hệ máy Windows, PS2, Xbox, Gamecube và Gameboy Advance. Ông là người tổ chức Cuộc viễn chinh Erebor cùng với Thorin.

Ông không phải là nhân vật có thể điều khiển được, nhưng ông giao cho Bilbo các nhiệm vụ khác nhau và hỗ trợ anh chống lại lũ yêu tinh (goblins) hùng mạnh ở cuối màn chơi “Over Hill and Under Hill”. Ông xuất hiện trong một vài màn chơi và dẫn dắt Bilbo.

Trong J.R.R. Tolkien’s The Lord of the Rings, Volume 1 (1994)

Gandalf là một nhân vật do trí tuệ nhân tạo (AI) điều khiển mà người chơi có thể phối hợp trong game. Tuy nhiên, trong trận đấu với trùm Balrog, ông đã hy sinh bản thân và người chơi phải tự mình đánh bại Balrog.

Trong The Fellowship of the Ring (2002)

Gandalf xuất hiện trong trò chơi này, lần đầu giới thiệu bản thân với Frodo Baggins và sau đó là một nhân vật có thể điều khiển được cho đến trận chiến với Balrog khi ông rời khỏi đoàn.

Trong Two Towers, Return of the King, và Third Age

• Phiên bản Console: PS2, Xbox và Gamecube
• Gandalf xuất hiện trong các trò chơi hành động phiêu lưu The Lord of the Rings: The Two Towers (2002) và The Lord of the Rings: The Return of the King (2003). Cả hai trò chơi đều bám sát bộ ba phim của Peter Jackson. Sir Ian McKellen, người thủ vai Gandalf trên phim, đã tiếp tục đảm nhận vai trò lồng tiếng và là người dẫn chuyện cho cả hai trò chơi này.

• Trong game The Two Towers: Gandalf chỉ có thể điều khiển được trong phiên bản Gameboy Advance. Trên các hệ máy console (PS2, Xbox, Gamecube), ông là nhân vật do máy điều khiển (NPC).
• Trong game The Return of the King: Ông là nhân vật có thể điều khiển được trên tất cả các hệ máy (PC, PS2, Xbox, Gamecube và Gameboy Advance).
• Trong game The Lord of the Rings: The Third Age (2004): Đây là một trò chơi chiến thuật theo lượt. Ở phiên bản console, ông là một đồng minh quan trọng trong hành trình của Berethor. Người chơi sẽ được điều khiển ông trong hai trận đánh cụ thể: hỗ trợ ông đánh bại Tai ương của Durin (Balrog) tại Đông Moria, và sau đó trong hình hài Gandalf Trắng để chiến đấu với Vua Phù thủy thành Angmar tại Minas Tirith.
• Sự khác biệt giữa bản Cầm tay (Handheld) và Console của The Third Age: Dù cả hai đều là lối chơi theo lượt, nhưng bản console tập trung vào việc thành lập một đoàn hộ nhẫn mới và đi qua các nhiệm vụ tương tự như trong cốt truyện gốc với một vài biến tấu. Bản cầm tay (Gameboy Advance) lại có cách tiếp cận hơi khác, mặc dù vẫn giữ một số tính năng tương tự nhưng không hoàn toàn giống hệt phiên bản console.

Trong trò chơi The Lord of the Rings: War of the Ring (2003)

Tương tự như các trò chơi Age of Empires hay Warcraft, Gandalf là một đơn vị quân (unit) mà người chơi có thể điều khiển trực tiếp trên các bản đồ Chiến dịch (Campaign).

Trong trò chơi The Lord of the Rings: The Third Age (Bản Game Boy Advance)

• • Theo sách hướng dẫn của phiên bản Game Boy Advance, trò chơi được mô tả như sau:
  • “Trò chơi được tổ chức thành ba chương tương ứng với các sự kiện trong ba phần phim Chúa tể của những chiếc Nhẫn. Mỗi chương chứa tối đa tám nhiệm vụ. Bằng cách giành chiến thắng, bạn sẽ mở khóa các nhiệm vụ tiếp theo trong cốt truyện. Sau khi chọn NEW GAME, màn hình Chỉ huy (Commander) sẽ xuất hiện. Bạn có thể chọn phe Thiện hoặc Ác bằng cách chọn một trong sáu chỉ huy: Aragorn, Gandalf Trắng hoặc Elrond cho phe Thiện; và Saruman Trắng, Vua Phù thủy thành Angmar hoặc Miệng của Sauron cho phe Ác.”
  • Mỗi Anh hùng hoặc Phản diện chính đều có các kỹ năng đặc biệt để người chơi tận dụng:

• Các kỹ năng của Gandalf (tăng dần theo cấp độ và điểm kinh nghiệm EXP):

Evasion (Né tránh): Cho phép Anh hùng di chuyển xuyên qua các đơn vị kẻ thù thêm +1 ô mà không bị phạt.

Stealth (Ẩn nấp): Giảm 33% sát thương nhận vào từ các đòn tấn công tầm xa (tên, đạn).

Inspire (Truyền cảm hứng): Cộng thêm điểm chỉ huy (Command Point – CP) vào số lượng CP hiện có, tối đa +2 điểm CP tổng và +1 điểm CP cho mỗi cánh quân (flank).

Blinding Light (Ánh sáng Chói lòa): Khiến tất cả kẻ thù ở cánh quân của Gandalf có thể phải tháo chạy dựa trên chỉ số tinh thần (morale), cấp độ càng cao thì khả năng tháo chạy càng lớn.

• Có một bộ kỹ năng dành cho phe Thiện và phe Ác có thể tìm thấy trong menu tạm dừng khi đang làm nhiệm vụ hoặc trong mục Thuật ngữ (Glossary). Ví dụ như Tài năng đơn vị (Unit Talents) bao gồm: Cung thủ Tiên (Elf Archery), Tấn công ma thuật (Magic Attack), Di chuyển kép (Double Move), Tay súng thiện xạ (Sharpshooter), Hồi phục (Regeneration), Sốc (Shock), Giẫm đạp (Trample), Không chính xác (Inaccurate) và Khiên binh (Shieldmaiden). Ngoài ra còn có các Sự kiện có thể xảy ra bất cứ lúc nào trong trò chơi: Di chuyển miễn phí (Free Move), Tấn công dồn dập (Onslaught), Tập hợp (Rally), Phục hồi (Recovery), Rối loạn (Disorder) và Ý chí (Willpower). Cuối cùng và quan trọng nhất là các Vật phẩm: Lá Kingsfoil, Bánh Lembas, Bình Elven Phial, Lọn tóc Galadrim, Nước Ent, Thịt Troll, Bàn tay Saruman, Thuốc độc Shelob, Rễ cây Berserker và Chiến lợi phẩm (Spoils of War).

• Người chơi bắt đầu nhiệm vụ với một lượng điểm chỉ huy (CP) được cấp ngẫu nhiên cho mỗi cánh quân. Ví dụ: phe Thiện có 1 CP cánh trái, 1 CP cánh phải và 5 CP ở giữa; khi các con số này về 0, phe Thiện kết thúc lượt và phe Ác bắt đầu, và ngược lại. Ở mỗi lượt, mỗi bên cũng được tặng một lượt di chuyển miễn phí (tốn 0 CP) và số CP sẽ hiện màu xanh lá khi có lượt này. Thông thường, một bên là các đơn vị phe Thiện và bên kia là phe Ác, với dòng chữ khắc trên Nhẫn Chủ làm ranh giới giữa các cánh quân. Địa hình được đánh dấu bằng chữ X sẽ hạn chế di chuyển, còn biểu tượng Khiên hiển thị giá trị phòng thủ.
• Khi người chơi tiến bộ hơn, một số nhiệm vụ sẽ không yêu cầu bạn đồng hành mà chỉ cần anh hùng hoặc phản diện chính, hoặc có sẵn một chỉ huy mặc định. Tuy nhiên, ở các nhiệm vụ khác, bạn cần các Bạn đồng hành (Companions) để chỉ huy các cánh quân. Các bạn đồng hành phe Thiện gồm: Legolas, Gimli, Éowyn, Éomer, Vua Théoden, Boromir, Faramir và Haldir; phe Ác gồm: Shagrat, Sharku, Lurtz, Gothmog, Gorbag, Grishnákh, Uglúk và Gríma Wormtongue. Mục tiêu của trò chơi rất đơn giản: giải cứu hoặc hủy diệt Trung Địa.

Xuất hiện trong các trò chơi cầm tay và hệ máy khác

• Hệ máy: Windows, Mac, Xbox 360, PS3, Playstation Vita, Nintendo 3DS, Nintendo DS. Gandalf cũng là một nhân vật cực kỳ quan trọng trong loạt trò chơi điện tử The Battle for Middle-earth. Ông xuất hiện trong cả hai phần: The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth (chỉ dành cho PC/Windows) và The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth II (chỉ dành cho Windows & Xbox 360). Ông là một trong những anh hùng được sử dụng nhiều nhất trong chiến dịch phe Thiện của phần một. Tuy nhiên, trong phần hai, ông không xuất hiện trong bất kỳ chiến dịch nào mà chỉ được sử dụng trong chế độ đấu tự do (skirmish) và chế độ War of the Ring.
• Một lần xuất hiện khác của Gandalf là trong The Lord of the Rings: Conquest (dành cho PS3, Xbox 360, Windows và Nintendo DS) với tư cách là anh hùng lớp Pháp sư (Mage). Gandalf được sử dụng trong chiến dịch phe Thiện tại Isengard để đánh bại và tiêu diệt Saruman, thực hiện thanh tẩy Moria để tiêu diệt Balrog (lần này với quyền năng mạnh mẽ hơn), tham gia cuộc vây hãm Minas Tirith để bảo vệ các cổng thành phía trên trước lực lượng của Mordor, và là một trong những anh hùng chính tại trận Cổng Đen. Trong chiến dịch phe Ác, người chơi sẽ vào vai Sauron để tiêu diệt Gandalf tại cứ điểm phòng thủ cuối cùng của vùng Shire, từ đó Trung Địa sụp đổ và bị bao phủ bởi bóng tối thứ hai.
• Gandalf cũng xuất hiện trong LEGO The Lord of the Rings: The Video Game và phần hậu bản/tiền truyện LEGO The Hobbit: The Video Game dưới dạng một nhân vật mô hình (minifigure) có thể điều khiển được. Người chơi lần đầu tiên có thể điều khiển Gandalf trong màn chơi mang tên “The Black Rider”, nơi ông chiến đấu với Saruman tại chính điện Orthanc ở Isengard. Gậy phép của Gandalf có các khả năng tương tự như gậy của Saruman: nó có thể nâng hoặc xây dựng các vật thể LEGO, phát sáng trong bóng tối, bắn ra các tia năng lượng khi chiến đấu và tạo ra một lá chắn đẩy lùi lũ Orc cũng như bảo vệ khỏi hầu hết các vật thể bay. Trong trò chơi đầu tiên, bạn có thể mở khóa cả Gandalf Xám và Gandalf Trắng; cả hai đều có bộ kỹ năng như nhau. Trò chơi sử dụng lại các đoạn âm thanh gốc của Ian McKellen cho lời thoại của Gandalf.
• Ngoài ra, Gandalf còn là một nhân vật có thể chơi được trong LEGO Dimensions, và là một trong ba nhân vật đi kèm trong gói khởi đầu (starter pack); trò chơi này cũng bao gồm nhiều nhân vật và bối cảnh khác của Chúa tể của những chiếc Nhẫn.

Chiếu sáng (Illumination)

Dưới hình hài Gandalf Xám, trong nhiều trò chơi, ông không thể thực hiện các phép thuật quá mạnh mẽ, dù vẫn có uy lực nhất định. Một trong những phép đơn giản nhất của ông là chiếu sáng.

Tại Moria, Gandalf buộc phải thắp sáng gậy phép của mình để Đoàn Hộ Nhẫn có thể tìm đường thoát ra. Nhờ ánh sáng này, đoàn đã vượt qua nhiều hiểm nguy và cuối cùng thoát khỏi Moria một cách an toàn.

Động lực học ma thuật (Magical Kinesis)

Gandalf Xám cũng có khả năng đẩy lùi kẻ thù bằng gậy phép, như đã thấy trong phim khi ông chiến đấu với Saruman tại Orthanc. Ông đã cố gắng hết sức để đánh bại Saruman, nhưng quyền năng của Pháp sư Trắng quá lớn để ông có thể chống đỡ. Cuối cùng, Saruman đã tước gậy phép và dịch chuyển ông lên đỉnh tháp Orthanc. Trong phim The Hobbit: The Desolation of Smaug, ông cũng được thấy là đã đẩy lùi Azog bằng gậy phép khi bị hắn phục kích.

Triệu hồi Gwaihir

• Khi tình thế trở nên tuyệt vọng, Gandalf liên lạc với Gwaihir, Chúa tể loài Đại bàng, thông qua một con Bướm đêm nhỏ màu xám. Gandalf đã cứu đại bàng vĩ đại khỏi một mũi tên tẩm độc từ lâu, và kết quả là Gwaihir luôn sẵn sàng giúp đỡ bạn mình bất cứ khi nào cần. Gandalf đã gọi Gwaihir nhiều lần, từ tháp Orthanc cho đến Cổng Đen của Mordor. Dù đây không hẳn là một khả năng ma thuật mà giống như một “phao cứu sinh” hơn, Gandalf biết chính xác khi nào mình cần sự giúp đỡ và khi nào nên gọi Gwaihir.
• Trong sách, chính Radagast Nâu là người đã báo cho loài đại bàng rằng Gandalf đang đến thăm Saruman; còn trong phim, người ta thấy Gandalf trò chuyện trực tiếp với con bướm đêm.
• Trong bộ ba phim The Hobbit, Gandalf trò chuyện với một con bướm màu đỏ cam thay vì bướm đêm màu xám để gọi Gwaihir.

Thanh kiếm Quyền năng 

• Trong bản chuyển thể điện ảnh The Lord of the Rings: The Two Towers, khi Gandalf đối mặt với Balrog, ông đã tích tụ tia sét vào thanh kiếm Glamdring. Sau đó, ông chém kẻ thù và tiêu diệt nó. Hiện chưa rõ Gandalf thực sự triệu hồi tia sét hay chỉ đơn giản là thu hút nó về phía thanh kiếm, nhưng dù thế nào, thanh kiếm của ông đã có thêm sức mạnh cực lớn, đủ để hạ gục con Balrog của Morgoth.

Gọi Shadowfax 

• Mặc dù không mang tính ma thuật thuần túy, Gandalf đã xây dựng một tình bạn với “Chúa tể loài ngựa” Shadowfax trong cả sách và phim. Sau khi mượn Shadowfax từ chuồng ngựa của Vua Théoden tại Edoras, con ngựa đã phát triển một mối liên kết bền chặt với Gandalf, đến mức không ai khác ngoài ông có thể cưỡi hay thậm chí là chạm vào nó. Trong phần phim thứ hai, Gandalf gọi Shadowfax bằng cách huýt sáo ngay bên ngoài rừng Fangorn. Mối liên kết giữa họ khăng khít đến mức Gandalf cưỡi Shadowfax mà không cần bất kỳ bộ yên cương nào và có thể điều khiển nó bằng tâm trí.

Phản chú

• Như đã thấy trong phần phim đầu tiên, Gandalf có thể hóa giải bất kỳ câu thần chú ma thuật nào. Khi còn là Gandalf Xám, khả năng này yếu hơn nhiều. Khi Đoàn Hộ Nhẫn băng qua dãy núi, Saruman đã cố gắng đánh sập ngọn núi. Tại đó, Gandalf đã nỗ lực tung phản chú nhưng thất bại.

Tia sét 

• Sức mạnh này được mô tả rõ ràng trong cuốn sách The Hobbit tại dãy Núi Mù Sương khi đang trốn thoát khỏi bầy Orc (tất nhiên là trong hình hài Gandalf Xám). Ông đã tiêu diệt một vài con Orc và tạm thời ẩn nấp. Bản hoạt hình của The Hobbit cũng cho thấy ông sử dụng nó trong Đại chiến Năm cánh quân. Trong bản chuyển thể điện ảnh The Two Towers, Gandalf đã hạ gục Balrog bằng những tia sét đánh liên tiếp thông qua thanh kiếm Glamdring.

Ánh sáng chói lòa 

• Kỹ năng thứ hai của Gandalf là Ánh sáng chói lòa, dùng để làm mù kẻ thù bằng một luồng sáng mạnh mẽ tựa như tia nắng mặt trời được phóng đại. Mặc dù đòn tấn công này không gây nhiều sát thương trực tiếp, nó cho phép binh lính hoặc kỵ binh tiêu diệt kẻ thù mà hầu như không gặp phải sự kháng cự nào. Gandalf sử dụng phép thuật này một lần trong phim để chống lại lũ Quái điểu của các Nazgûl, giúp đội quân của Faramir rút lui về Minas Tirith an toàn. Gandalf không sử dụng kỹ năng này trong trận Helm’s Deep như một số lầm tưởng, vì ánh sáng chói mắt khi đó là do mặt trời mọc ở phía Đông (“Vào buổi sáng ngày thứ năm, hãy nhìn về phía Đông”). Ánh sáng chói lòa rất có thể là một phiên bản mạnh hơn nhiều của phép Chiếu sáng.

• Trong trò chơi The Lord of the Rings: The Third Age (GBA), đây là một trong bốn kỹ năng của Gandalf. Tất cả đơn vị phe Ác ở cánh của Gandalf (ngoại trừ những đơn vị “Bất khuất”) sẽ có cơ hội bị suy sụp tinh thần tùy thuộc vào chỉ số tinh thần của chúng, khiến chúng trở nên vô dụng ở lượt tiếp theo.
• Trong bộ ba phim The Hobbit, Gandalf sử dụng khả năng này để làm mù lũ Yêu tinh giúp các Người Lùn lấy vũ khí, cũng như làm mù Azog trong cuộc điều tra tại Dol Guldur.

Khiên của Istari (Shield of the Istari)

• Gandalf có thể triệu hồi một lá chắn ma thuật để bảo vệ bản thân khỏi các đòn tấn công. Trong phim, nó chỉ xuất hiện một lần khi Gandalf chống lại thanh kiếm lửa của Balrog. Tuy nhiên, trong bản mở rộng của The Return of the King, ông sử dụng nó để bảo vệ mình khỏi một lời nguyền của Saruman. Trong The Hobbit, ông dùng nó chống lại Sauron và để hóa giải một câu đố ẩn giấu tại Dol Guldur.

Lửa 

• Gandalf sử dụng sức mạnh của lửa trong The Hobbit để thắp sáng các quả thông thành ngọn lửa nhiều màu và ném vào lũ sói; ông cũng dùng nó trong The Fellowship of the Ring để đốt cháy đống củi và các cụm cây lớn nhằm sưởi ấm và chiến đấu với sói. Khả năng điều khiển lửa của ông có thể được tăng cường nhờ việc sở hữu Narya (Nhẫn Lửa).

Luồng nổ hủy diệt 

• Cho đến nay, quyền năng tàn khốc nhất của Gandalf là Luồng nổ hủy diệt. Ông thực hiện bằng cách đưa gậy phép lên không trung và nện mạnh xuống đất. Phiên bản yếu của nó đủ để phá vỡ cầu Khazad-dûm, nhưng ở mức toàn lực, nó có thể hất văng cả một quân đoàn lên không trung, tiêu diệt chúng ngay lập tức.

• Trong trò chơi The Return of the King, phép này được gọi là Fog of War, Wrath of Anor, và Flame of Udun.
• Trong The Battle for Middle-earth II, nó được gọi là Word of Power, có thể tiêu diệt tất cả các đơn vị yếu và gây sát thương nặng cho các đơn vị mạnh.
• Trong trò chơi The Lord of the Rings: Aragorn’s Quest (2010), Gandalf là một nhân vật mà người chơi có thể tùy chọn để điều khiển.

• Gandalf là một trong ba nhân vật duy nhất xuất hiện trong cả sáu bộ phim của cả hai bộ ba tác phẩm The Hobbit và The Lord of the Rings, hai nhân vật còn lại là Galadriel và Sauron.
• Nhân vật Wells the Grey trong chương trình truyền hình The Flash là một sự tri ân dành cho Gandalf.
• Gandalf được nhiều người coi là hình mẫu pháp sư nguyên bản, hoặc ít nhất là hình mẫu “ông lão thông thái” (wise old man) tiêu biểu trong thể loại giả tưởng.
• Gandalf cũng được nhiều người xem là một trong những nhân vật mà Tolkien (một tín hữu Công giáo La Mã sùng đạo) tạo ra để hiện thân cho Chúa Jesus. Mặc dù tác phẩm của Tolkien không có một nhân vật cụ thể duy nhất nào đại diện cho Chúa, nhưng bản chất tốt lành, vai trò người dẫn dắt, sự hy sinh thân mình và sự hy sinh/tái sinh của Gandalf đã khiến ông trở thành một trong ba nhân vật chính được xác định là có những đặc điểm giống Chúa (bên cạnh Frodo và Aragorn).

• The Hobbit – Xuất hiện lần đầu với tư cách là “Phù thủy Xám”.
• The Lord of the Rings (Chúa tể của những chiếc Nhẫn):
  • The Fellowship of the Ring (Đoàn Hộ Nhẫn).
  • The Two Towers (Hai Tòa Tháp) – Xuất hiện lần đầu với tư cách là “Phù thủy Trắng”.
  • The Return of the King (Sự trở lại của nhà vua).
• The Silmarillion – Xuất hiện lần đầu với tên gọi “Olórin“.
  • Of the Rings of Power and the Third Age (Về Nhẫn Quyền Năng và Kỷ Thứ Ba).
• Unfinished Tales (Những câu chuyện chưa kể):
  • The Istari (Các Istari/Pháp sư).
• The History of Middle-earth (Lịch sử Trung Địa).

• The Hobbit (Phim hoạt hình 1977).
• The Lord of the Rings (Phim hoạt hình 1978).
• The Return of the King (Phim hoạt hình 1980).
• Bộ ba phim điện ảnh The Lord of the Rings:
  • The Fellowship of the Ring (2001).
  • The Two Towers (2002).
  • The Return of the King (2003).
• Bộ ba phim điện ảnh The Hobbit:
  • An Unexpected Journey (Hành trình vô định – 2012).
  • The Desolation of Smaug (Đại chiến rồng lửa – 2013).
  • The Battle of the Five Armies (Đại chiến Năm cánh quân – 2014).

• The Lord of the Rings: The Rings of Power (Chúa tể của những chiếc Nhẫn: Những chiếc Nhẫn Quyền Năng).

• The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring: Chúa tể của những chiếc Nhẫn: Đoàn Hộ Nhẫn.
• The Lord of the Rings: Aragorn’s Quest: Chúa tể của những chiếc Nhẫn: Hành trình của Aragorn.
• The Lord of the Rings: War in the North: Chúa tể của những chiếc Nhẫn: Chiến tranh phương Bắc.
• LEGO The Lord of the Rings: The Video Game: Trò chơi điện tử LEGO Chúa tể của những chiếc Nhẫn.
• Guardians of Middle-earth: Những hộ thần của Trung Địa.
• LEGO The Hobbit: The Video Game: Trò chơi điện tử LEGO Hobbit.
• LEGO Dimensions: Thế giới LEGO (LEGO Đa chiều).
• The Hobbit: Anh chàng Hobbit.